Meyve Ağaçlarında Budama

Meyve Ağaçlarında Budama

Mesajgönderen Bennur » Pzr Şub 14, 2010 22:43

BUDAMANIN ÖNEMİ
Dünya’da tarımsal faaliyetlerin tarihçesi çok eski zamanlara dayanmaktadır. Tüm zamanlarda tarım, insanoğlunun temel ihtiyacı olması sebebiyle popülaritesini muhafaza etmiştir. Artan dünya nüfusu ve üretim alanlarının kısıtlı olması sebebiyle ihtiyaçlar arttıkça bilim adamları birim alandan daha fazla ürün alabilmenin yollarını aramışlardır.
Meyvecilik alanında son yıllarda kaydedilen gelişmeler ümit vericidir. Örneğin elma yetiştiriciliğinde yoğun dikime imkan sağlayan elma klon anaçlarının (M9, MM106 vb.) bulunması ve pratikte aşırı rağbet görmesi bunun en güzel örneğidir. Ancak yeni üretim tekniklerini kabul etme yanında bu tekniklerin gerektirdiği kültürel işlemleri de kabul etmek ve uygulamak çok önemlidir.
Ülkemizde yeni yeni kurulmaya başlayan modern bahçeler Ülke meyveciliği açısından olumlu gelişmeler olmakla birlikte bu bahçelerin gerektirdiği kültürel işlemlerin bilinmemesi ise son derece düşündürücüdür. Bu kültürel işlemlerin uygulanması açısından modern bahçeler büyük kolaylıklar sağlamakta ancak bu bahçeler klasik bahçelere göre daha çok özen istemektedirler.
Özen gösterilmesi gereken konulardan biri de budama ve terbiyedir. Gerek klasik bahçeler gerekse modern bahçelerde ilk yıllarda uygulanan terbiye işlemleri ve ağacın ömrü boyunca yapılan budama; verimi, meyve kalitesini ve ağacın sağlığını direkt etkilemektedir. Gerektiği şekilde yapılan terbiye ve budama sonucunda;
İlerleyen yıllarda ağacın meyve yükünü taşıyacak olan dallar ağaç etrafında eşit oranda dağıtılacağı için uygun bir taç elde edilecek,
Böyle bir taç oluşumu ile güneş ışığının ağacın iç kısımlarına maksimum girişi sağlanacağından meyve gözü oluşumu ve kaliteli meyve rengi elde edilecek,
Taç içerisinde fazlalık yaratan dal olmayacağı için zirai mücadele ilaçları iç kısımlara tam nüfuz edecek, hastalık ve zararlılarla savaşta istenilen sonuçlar alınabilecek,
Budamanın bodurlaştırıcı etkisinden dolayı budanan ağaçlar budanmayan ağaçlara daha küçük hacimli olacak, böylece hasat ve meyve seyreltmesi gibi kültürel işlemler daha kolay yapılacak, budama esnasında ağaç üzerinde meyve dalı seyreltmesi de yapılabildiği için özellikle periyodisiteye eğilimli olan çeşitlerde doğal olarak meyve seyreltmesi yapılmış olacaktır.
Ancak budama ve terbiye gerektiği gibi yapılmadığı taktirde büyük beklentilerle kurulan meyve bahçelerinde beklentilerin tam tersi sonuçlar ortaya çıkacaktır.
BUDAMANIN AMAÇLARI
Budamanın, meyve verim ve kalitesini arttırmaya yönelik değişik amaçları vardır. Bunları maddeler halinde sıralamak gerekirse;
- Gövde üzerinde düzenli ve dengeli bir taç oluşumu sağlamak ,
- Meyve ağaçlarında gençlik kısırlığı denilen verimsiz dönemi mümkün olduğu kadar kısa tutmak,
- Meyve ağaçlarının bakımını, meyvelerin derimini, zararlılarla savaş vb. teknik işleri kolaylaştırmak,
- Kurumuş, hastalıklı, ekolojik ve mekanik etkilerle zararlanmış, kırılmış dallar ile birbiri üzerine binmiş ya da dar açılı dalları kesmek,
- Güneş ışığının ağacın iç kısımlarına daha iyi girmesini sağlamak,
- Periyodisite denilen ağaçların bir yıl çok, bir yıl az ürün vermesini önlemek ve her yıl düzenli ürün almak,
- Meyve kalitesini iyileştirmek,
- Dikimin ilk yıllarında yapılan budama ile ilerleyen yıllardaki meyve yükünü taşıyabilecek olan dalları oluşturmak ve ağaca iyi bir şekil vermektir.
BUDAMA ZAMANI
Budama zamanı, meyve ağacının büyümesini, kesimlere karşı göstereceği tepkiyi, verimini ve ekonomik ömrünü etkiler. Budama kış ve yaz (yeşil ) olmak üzere iki ayrı mevsimde yapılabilir.
Kış budama zamanı
Kış budaması için en uygun dönem, ağaçların yapraklarını dökmesinden ilkbaharda gözler uyanmasına kadar geçen dönemdir. Kışı ılık geçen yerlerde meyve ağaçları kış dinlenmesine girmelerinden hemen sonra budanabilirler. Çünkü bu dönemde meyvecilik bölgelerinde içgücü yoğunluğu az olduğundan işçi bulmak daha kolaydır. Ancak kışı sert geçen yerlerde şiddetli donlardan önce, budamanın yapılması doğru olmaz. Böyle bölgelerde şiddetli donlar geçtikten sonra kış budaması yapılmalıdır.
Yaz budama zamanı
Yaz boyunca meyve ağaçlarında sürgünlerin seyreltilmeleri, uç alma, bükme, eğme, dalların bağlanmaları, açıların genişletilmeleri veya daraltılmaları gibi yapılan işlemlerin tümüne yaz budaması denir.
Meyve ağaçlarında, yaz budaması ilkbahar gelişme periyodu geçtikten ve yaz gelişme periyodu içerisinde sürgünler odunsulaşmaya başladıktan sonra yapılabilir. Genellikle ağaçlar üzerinde şekli bozan, büyümeleri istenmeyen gelişmeleri ana dalların zararına olan dallar kesilerek çıkartılabilir yada eğilip bükülebilir. Bazı dallar da açıları genişletilerek gelişmeleri sınırlanabilir.
Yaz budaması özellikle meyve ağaçlarının şekillendirme yıllarında yapılması gerekli olan önemli bir teknik işlemdir. Meyve tür ve çeşidine göre değişmekle birlikte 4-6 yıl içerisinde uygulanan terbiye sisteminin gerektirdiği taç yapısı oluşturulmalıdır. Şekillendirme devresi dediğimiz bu ilk 4-6 yıl içerisinde yaz budaması ile; ileriki yıllarda ağır meyve yükünü taşıyacak olan ana dalları seçmek, dik büyüyen dalların açısını genişletmek, ölü göz oluşturan ve dallanma problemi olan ağaçlarda uç alma yapmak, iç kısımlarda gölgeleme sağlayarak meyve renginin gelişimini engelleyen obur dalları çıkarmak, gövde üzerinde taçlanmanın başladığı noktanın altında kalan sürgünler ile dip sürgünlerini temizlemek gibi işlemler yapılabilmektedir.
Yaz budaması yaparken meyve/yaprak oranına dikkat edilmelidir. Ağaç üzerinde meyveleri besleyecek oranda yaprak alanı mutlaka bırakılmalıdır. Aksi takdirde meyvelerin, küçük ve kalitesiz olması, güneş yanığından zararlanmaları kaçınılmazdır.
BUDAMA ARAÇLARININ DEZENFEKSİYONU
Ağaçları budamadan önce dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri de malzemelerin temizliğidir.
Budama yaparken kullandığımız aletler eğer dezenfekte edilmezse ağaçtan ağaca, bahçeden bahçeye hastalıkların bulaşmasına neden olabilirler. Çok basit yöntemlerle budama aletlerinin dezenfeksiyonu sağlanabilmektedir. Piyasa da ticari olarak satılan çamaşır suları bu iş için kullanılan en pratik solüsyondur. Çamaşır suyunun bir kısımına karşılık 5 kısım su katılarak oluşturulan solüsyonla gayet sağlıklı bir dezenfeksiyon sağlanabilir. Bu karışımla budamada kullandığımız makaslar, testereler vb. bir bahçeden diğerine geçerken veya hastalıklı olduğundan şüphelendiğimiz ağaçların budanmasından sonra temizlenmesi gerekir. Böylece hastalıkların diğer ağaçlara ve bölgelere bulaşması önlenmiş olacaktır.
Resim
Budama aletlerinin temizlenmesinde kullanılan çamaşır suyu
BUDAMANIN TEMEL PRENSİPLERİ
Budamanın bir bilim dalı olduğu ve mutlak uyulması gereken kurallarının olduğu baştan kabul edilmelidir. Bu bölümde genel budama prensipleri ve gerekçelerinden bahsedilecektir. Buradaki prensiplerin genel anlamda pratik hale dönüşmesi ise yıldan yıla yapılan budamalar ile tecrübe kazanan kişilerin becerisine bağlıdır. Bilgiyi, deneyimi ve uygulamaya aktarmayı bir bütün halinde birleştirebilen ve ağacı okuyabilenler budamada başarılı olmaktadırlar.
a. Şekillendirme devresinde budama işlemleri odun dallarına uygulanmalı, zorunlu olmadıkça meyve dallarına dokunulmamalıdır.
Böylece meyve ağaçlarına iyi bir şekil verileceği gibi erken meyveye yatması sağlanır. Aksi işlemlerde ise düzensiz şekillenmelere ve ağaçlarını gençlik kısırlığı döneminin uzamasına neden olunur.
b. Budanacak olan ağaç toplu incelenmeli ve her dal ayrı ayrı ele alınmalıdır.
c. Gövde üzerinde tacı oluşturan ana dallar aynı yükseklikte ve eşit kuvvette olmalı, merkezi eksen etrafında eşit açılarla dağıtılmalıdır.
Resim
Şekil 1. Yan dalların üstten görünümü.
Şekil 1’de lider etrafında ana dalların dağılımı görülmektedir. Doğru taç oluşumunda gelişme kuvvetleri aynı ve lider etrafında eşit açılarla dağılmış beş adet dal seçilmiş, böylece çok ideal bir kat oluşturmuştur. Yanlış olan taç oluşumunda ise yan dallar çok sık olduğu için birbirini gölgeleyeceğinden ve kültürel işlemleri, özellikle de ilaçlamayı zorlaştıracağından ideal bir taç oluşturulamamıştır.
d. Ana dalların gövde ile yaptıkları açılar 45-60o olmalıdır. Dar açılı olan dalların direnci zayıf olduğu için çabuk kırılır.
Resim
Şekil 2. Dalların farklı açılara tepkileri
Şekil 2’de görüldüğü gibi bir dalı dik olarak bıraktığımızda, o dalda vegetatif gelişme çok kuvvetli olur ve meyveye geç yatar. Yere paralel olarak gelişen dallarda bol miktarda ve kalitesiz meyve oluşur ve vegetatif gelişme de zayıf kalır. Fakat 45-60 o lik bir açı ile gelişen dallarda vegetatif ve generatif faaliyet dengeli olmaktadır.
e. Ne kadar dik büyüme o kadar az ve geç meyvelenme, ne kadar yayvan büyüme o kadar erken ve çok meyvelenme olur.
Resim
Resim 2. Dik büyüme (solda) Yayvan büyüme (sağda).
f. Yardımcı dal oluşumuna özen gösterilmelidir.
Yardımcı dallar ana dallar üzerinde mümkün olduğu kadar eşit uzaklıkta ve aynı yönde bırakılmalıdır. Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasında vegetatif gelişme bakımından rekabet olmamalıdır ve şekil bakımından düzenli gelişmelerini sağlayabilmek için yardımcı dallar, ana dalların büyüme noktasından 15-25 cm. daha aşağıda seçilmelidir. Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasında 45o lik açı olmasına dikkat etmek
gerekir.
g. Dalları kısa kesmek vegetatif gelişmeyi, hiç kesmemek ya da uzun bırakmak da generatif faaliyetleri teşvik eder.
Bir dalı keserek kısaltmış olunduğu sanılmamalıdır. Büyüme döneminde kesim şiddetiyle doğru orantılı olarak kesim noktasının altından sürgün büyümesi olacağı unutulmamalıdır.
Resim
Şekil 3. Tepe kesiminin şiddeti
h. Aynı noktadan yan yana büyüyen aynı kuvvette dalların gelişmesine izin verilmemeli, geniş açılı dal bırakılarak dar açılı olan çıkarılmalıdır.
Özellikle lidere rakip olacak şekilde bir çatallaşmaya izin verilmemelidir. Uygun olan lider olarak seçildikten sonra diğeri dipten çıkarılmalıdır.
Resim
Lider dalda çatal oluşumu
Lider üzerinde aynı noktadan çıkan ana dallardan biri de mutlaka çıkarılmalıdır. Tercihen geniş açılı olan dal bırakılır, dar açılı olan çıkarılmalıdır
ı. Meyve ağaçlarında türler ve çeşitler arasında gelişme bakımından, oluşturdukları dal ve dalcık sayıları bakımından ve çiçek tomurcuklarını oluşturdukları yerler bakımından farklılıklar bulunmaktadır.
Bu sebeple türler ve çeşitler ayrı ayrı incelenmelidir. Aşağıda gelişme karakterleri birbirinden farklı 4 adet elma çeşidi görülmektedir.
Resim 4 ’de sol taraftaki Imparatore elma çeşidi ölü göz oluşturma ve dalların uç kısımlarında meyve verme eğilimli bir çeşittir. Dal ve dalcık oluşumunu arttırmak için biraz daha sert budama istemektedir. Ayrıca yaz budaması ihmal edilmemelidir.
Resim 4’de sağ tarafta Jonafree elma çeşidi görülmektedir. Bu çeşitte de dallar durgun budama esnasında uzun bırakıldığı takdirde ölü göz oluşturmaktadır. Aynı şekilde dalları kısa bırakmalı, mutlaka dal açıları genişletilmeli ve yaz budaması ihmal edilmemelidir.
Resim
Resim 4. “Imparatore” (solda) ve “Jonafree” (sağda) elma ağaçlarının gelişme karakterleri.
Resim 5’de sol taraftaki Redfree elma çeşidi yayvan gelişmesine rağmen ölü göz oluşturmaktadır.
Resim
Resim 5. “Redfree” (solda) ve “S.Early Stripe” (sağda) elma ağaçlarının gelişime karakterleri.
Resim 5’de sağ tarafta spur gelişme karakterindeki S.Early Stripe elma çeşidi görülmektedir. Spur çeşitler genel itibariyle ana dallar ve gövde üzerindeki spurlar üzerinde meyve meydana getirirler. Budama esnasında yardımcı dal oluşumu sağlamak için ana dallar üzerinde tepe kesimi yapılmalıdır.
j. Bir kesim yaparken dikkat edilmesi gereken noktalar vardır.
Resim
Seyreltme kesimi (solda), Göz üzerinden kesim (sağda)
Genellikle budamacılar kesim noktalarını doğru olarak tespit etseler bile kesim hataları yapmaktadırlar. Tepe kesimi yaparken dışa bakan bir göz üzerinden ve meyilli bir kesim yapılır. Böyle bir kesimi göze zarar vermeden yapmak önemlidir.
Eğer seyreltme kesimi yapılacaksa, çıkarılacak olan dalın gövde ile birleştiği yerde besin maddelerinin depolandığı şişkinliğin hemen üzerinden kesmek gerekmektedir. Böylece kesim noktasında oluşan yara yeri daha çabuk kapanmaktadır.
k. Kesim noktasında “Tırnak” bırakmamaya özen gösterilmelidir.
Çünkü tırnaklı kesimler kolay kapanmadığı için bu noktadan aşağı doğru kurumalar olmakta ve kapanmayan yara yerleri hastalık ve zararlıların ağaca girişini kolaylaştırmaktadır.
Resim
Tırnaklı kesim
k. Budamanın bir ışık yönetimi olduğu unutulmamalıdır
Resim
Budamada en önemli noktalardan birisi de ağacın dengesini bozmamak şartıyla iç kısımlara mümkün olduğu kadar fazla ışık girmesini sağlamaktır.
Bunu sağlamanın yollarından birisi de bodur anaç kullanmaktır. Bodur anaçlar daha küçük bir taç hacmi oluşturduğundan toplam taç hacmi içerisinde gölgelenen alan da daha az olmaktadır.
Örneğin 3 m. büyüklüğünde bir ağaçta gölgelenen alan % 1,6 iken 6,5 m büyüklüğünde bir ağaçta % 24,4 tür. Ağaç şekli de ağacın güneş ışığın faydalanmasını etkilemektedir. Koni şeklindeki ağaçlar güneşten en iyi faydalanma sağlamaktadır.
BAZI BUDAMA TEKNİKLERİ
a-Ağacın bir yanında dal oluşmadığı durumlarda.
Böyle bir durumda, dal çevresinin 1/3’ü kadarlık kısmı bir gözün 1 cm. kadar üzerinden kabuk boyunca odun kısmına kadar halka şeklinde kesilir. Bu uygulama genellikle çentiğin altındaki tomurcuğun sürmesini sağlar (Resim 7). Bu uygulama çiçeklenme başlangıcından 3-4 hafta önce yapılabilir. Kesim işleminin yeterli derinlikte, kabuk tabakası boyunca olmasına dikkat edilmelidir.
Resim
Göz üzerinden kabuğun çizilmesi
Bazı meyve tür ve çeşitlerinde ağaçlar ilk yıllarda terbiye edilirken uygun olan taç yapısını oluşturmak için istenilen dallar teşekkül etmemektedir. Bu gibi durumlarla karşılaşıldığında üreticiler istenilen noktadan dal çıkarmak için bu tekniğe baş vurabilirler.
b. Bir sürgünün, çok kuvvetli veya yaşlanmış olduğu veya mekanik etkilerle zararlanmış olduğu için çıkarılması gerekebilir. Eğer aynı noktadan tekrar bir sürgün çıkması isteniyorsa “Üçgen kesim” tekniği uygulanmalıdır.
İlk yıllarda ağaca verilen şeklin, ağacın tam verim çağında çok önemli olduğundan daha önceki konularda bahsedilmişti. Fakat üreticiler ne kadar dikkat ederlerse etsinler bazen çeşidin gelişme karakterinden kaynaklanan sorunlarla karşılaşabilirler. Bu sorunlardan biri de geniş açılı dalların seçilmesi ve oluşturulması sırasında ortaya çıkar. Örneğin Granny Smith elma çeşidi çok dik gelişen bir çeşittir. İlk 4-5 yıl ağaçlara uygulanan dal açma işlemleri çok önemlidir. Fakat ağaç üzerinde bazı dallar istenilen noktadan çıkmasına rağmen açısı genişletilememekte ve zorlandığında ise kırılmaktadır. Böyle bir durumda Üçgen kesim yapılabilir. Üçgen kesim sonucu hem aynı noktadan tekrar dal çıkışı sağlanır hem de çıkan dal geniş açılı olur.
Resim
Üçgen kesim uygulaması
MEYVE AĞAÇLARINDA GÖZLER VE DALLAR
Budama ile ağaç üzerindeki istenmeyen ve şekil bozukluğu meydana getiren dallar çıkarılmaktadır. Ayrıca ağaç üzerindeki meyve gözleri ve dalları budamanın şiddetini etkilemektedir. Budama yapan bir üreticinin ağaç üzerinde hangi dalın meyve dalı hangi dalın odun dalı olduğunu ayrıca ilkbaharda gelişme periyodu başladığı zaman bir gözden çiçek mi, sürgün mü, yaprak mı çıkacağını bilmesi gerekir. Bu sebeple kısaca gözlerden ve dallardan bahsetmekte fayda vardır.
Elmada Gözler ve Dallar
1.Gözler:
Gözler, etrafı tüy ve pullarla çevrilerek dış etkenlerden korunmuş büyüme noktalarıdır. Meyve ağaçlarında dal, yaprak ve çiçekleri oluştururlar. Yaprak, sürgün ve çiçek gözleri olarak ayrılabilirler.
Yaprak gözleri, basık, üçgen yada hafif kabarık, sivri, oval şekillerde olabilir. Elmada bir yıl önceki sürgünün yaprak koltuklarında oluşur. Sürgün gözleri, büyüme noktalarında olduğu gibi odun dallarının uzun ekseni üzerinde de oluşur. Çiçek gözleri, meyve dallarında bulunur. İri, yuvarlak, kabarık veya oval olabilir. Elmada çiçek ve yaprakları oluşturur.
2. Dallar:
Yumuşak Çekirdekli Meyve Ağaçlarında Meyve Dalları:
1-Topuz: Boğum araları birbirine çok yakın olan meyve dalıdır. Boyları 1-2 mm. den 8 cm. e kadar değişebilir.Genellikle odun gözleriyle son bulur. İlk oluştukları yıl içerisinde topuzların üzerinde rozet şeklinde 2-5 adet küçük yaprak vardır. Çeşit özelliğine ve bakım beslemeye bağlı olarak 1-10 yılda meyve gözüne döner.
2-Lamburt: Topuzların uçlarındaki odun gözünün meyve gözüne dönüşmesiyle oluşur. 2-3 ya da daha yaşlı dallar üzerinde bulunur.
3-Kese: Yedek besin maddelerinin depo edildikleri dallardır. Topuzların uç kısımlarında oluşur. Üzerinde topuz, lamburt ve kargılar bulunabilir. Meyveler, keseler büyükse büyük, küçükse küçük olur.
4-Kargı: 5-20 cm. uzunluğundaki meyve dallarıdır. Üzerinde meyve gözü bulunanlar taçlı kargıdır. Kargıların ucunda bazen odun gözlerine bazen de bazı armutlarda dikenlere rastlanabilir. Bunların meyve gözüne dönüşmesi 1-10 yılda olur. Kargıların üzerindeki odun gözleri de zamanla topuz ve lamburtlara dönüşebilir.
5-Dalcık: Kargı ile odun dalı arasında bir meyve dalıdır, meyve gözü ile sonuçlanır. Budamada zorunluluk olmadıkça dokunulmamalıdır. Meyve ağaçlarının ilk yıllarında taç yapısını oluşturmak için dalcıkların ucundaki meyve gözleri alınmalıdır.
Resim
Topuzlar üzerinde çiçeklerin oluşumu
Resim
Dalcık üzerinde çiçek oluşumu
6-Çıtanak: Topuz, lamburt, kese ve kargıların bir arada olmasıyla oluşur. Daha çok yaşlı ağaçlarda görülür. Ağaçta fazla miktarda bulunması ağacın yaşlanmasına işarettir. Gençleştirme budaması sırasında bunların bir kısmı çıkarılmalıdır.
Resim
Resim 11. M9 üzerine aşılı 9 yaşındaki Starking Delicious elma çeşidinde meyve gözlerinin görünümü.
Şeftali’de Gözler ve Dallar:
1-Dallar:
a- Obur dallar: Ağacın yaşlı kısımlarından çıkan, kuvvetli büyüyen, boğum araları uzun, gevşek dokulu çiçek gözü yapmayan dallardır. Budama sırasında çıkarılmalıdır.
b- Odun dalları: Ağacın iskeletini kuran dallardır. Boğum araları uzun olmakla birlikte obur dallardaki kadar uzun değildir. Üzerlerinde odun gözleri vardır.
c- İyi Meyve Dalları: Bu dallarda dal boyunca değişik aralıklarla üçer göz vardır. Bu gözlerden ortadaki ince ve sivri olanı odun gözüdür. Diğer iki göz ise çiçek gözüdür. Bu gözler uyandığı zaman her bir göz grubunda hem çiçek hemde sürgün oluşur. Vegetatif ve generatif faaliyet bu dallarda dengeli olduğu için iyi meyve dalı denir.
Resim
Şeftalide obur dallar
d- Kötü Meyve Dalları: Bu dallarda dal boyunca ve değişik aralıklarla birer çiçek gözü vardır. Yalnız tepedeki göz odun gözüdür. Beslenme şartlarının kötü olması nedeniyle bu dallar az meyve verir, meyvenin kalitesi de iyi olmaz.
e- Karışık Meyve Dalları: İyi meyve dalları ile kötü meyve dalları arasındadır. Böyle dallarda üçlü gözler tek tek odun ve meyve gözleri şeklinde yer almaktadır.
f- Buket Dalları: Şeftalide bu tip dallara çok rastlanmaz. Daha çok tacın uygun olmayan yerlerinde teşekkül eder.
2-Gözler:
a- Odun Gözleri: Meyve gözlerine göre daha ince ve küçüktür. Üzerleri bol tüylüdür. Açıldıklarında bunlardan sürgün veya yapraklar meydana gelir.
b- Meyve Gözleri: İri, uzunca, yuvarlak, dolgun gözlerdir. Üzerleri sık tüylüdür. Genellikle her gözde bir çiçek bulunur. Yaprak yeri bulunmaz. Meyve gözleri tek tek veya bir kaçı bir arada bulunur. Meyve gözleri odun gözlerine göre daha erken sürer.
Kiraz ve Vişne’de Gözler ve Dallar:
1.Dallar:
Kirazda dallar düzgün ve boğum araları uzundur. Dalcıkların dip tarafında çiçek, uca doğru yaprak gözleri bulunur. Buketler çoğunlukla ikinci yıl teşekkül eder. Sürgün ucu bir odun gözü ile biter.
Vişnelerde dalcıklar genellikle kirazlara göre daha ince ve yay gibi olup sarkıktır. Üzerlerinde çiçek vardır ve uçlarında sürgün gözü bulunur. Kirazlara göre daha çok buket dalları meydana gelir ve buketler genelde ikinci yıl teşekkül eder. Daha yaşlı dallar üzerinde de buket dalları meydana gelir. Çok dalcık teşekkül ettiği için ağacın tacı çalımsı görünür.
2.Gözler:
a- Odun Gözleri: Meyve gözlerine göre daha ince ve küçüktür. Sürgün ucunda veya dalcığın uca yakın kısmında meydana gelir.
b- Meyve Gözleri: Odun gözlerine göre daha iri ve dolguncadır. Dalcıklarda yan gözler halinde bulunur. Buket dallarında ise ortada bir sürgün gözü bunun etrafında meyve gözleri sıralanır
Resim
İki yaşlı kiraz dalı üzerindeki meyve gözleri
BUDAMA YARALARINA YAPILACAK İŞLEMLER
Budama işlemlerinin büyük bir kısmını, özellikle de kış budamalarını, kesimler oluşturmaktadır. Kesim noktasında oluşturulan yaranın iyileşmesini ağacın kuvveti, bakım ve besleme şartları, kesilen dalın kalınlığı gibi bir çok faktör etkiler.
Kuvvetli gelişen ağaçlar zayıf gelişenlere göre yarayı daha çabuk kapatırlar. Yaralara, macun veya diğer dezenfektanlardan biri ile muamele edilmelidir. İyi kesilmiş ve çabuk kapanan 5 cm. den küçük yaralara macun sürmek gerekmeyebilir.
Yaralara sürülecek macun şöyle hazırlanır; 200 g. iç yağı eritilir. Daha sonra 200 g. balmumu, 200 g. reçine ve 100 g. zift katılır. Hazırlanan eriyik ateşten indirilir. 45 oC’ye gelince kadar içine yavaş yavaş alkol karıştırılır. Kabarma başlayınca alkol karıştırma işlemine son verilir. Hazırlanan macun soğumadan kavanozlara doldurulur. Gerektiğinde kullanıma hazırdır.
BUDAMA ARTIKLARINA YAPILACAK İŞLEMLER
Budama artıkları, hastalık ve zararlılar için uygun kışlama yerleri olduğundan gelecek senenin enfeksiyon kaynağını oluşturmaktadır. Bahçedeki budama artıklarının ve yaprakların toplanıp yakılması gelecek senenin hastalık ve zararlı yönünden enfeksiyon kaynağının azalmasına neden olacaktır. Örneğin, elma yetiştiriciliği için önemli bir zararlı olan elma iç kurdu olgun larvaları, yazıcı böcekler, kırmızı örümcek erginleri vs. kışı, budama artıkları, dökülen yaprakların alt kısımları vb. ortamlarda geçirirler.
Kullanıcı avatarı
Bennur
Hobibahçemiz
 
Mesajlar: 3063
Kayıt: Cum Şub 05, 2010 23:29
Konum: İstanbul

Re: Meyve Ağaçlarında Budama

Mesajgönderen Bennur » Pzt Mar 21, 2011 19:05

TERBİYE SİSTEMLERİ
Ülkemizde meyve yetiştiriciliği son yıllara kadar tamamen klasik usuller dediğimiz yöntemlerle yapılmakta idi. Özellikle son yıllarda meyvecilik alanında kaydedilen ilerlemeler babadan kalma yöntemlerle üretim yapmanın çok karlı olmadığını, sadece aile ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlı kaldığını gözler önüne sermiştir. Üreticilerin yıldan yıla artan modern meyve bahçesi kurma istek ve hevesleri Ülkemizde meyvecilik alanında bir dönüm noktasına yaklaşıldığının göstergesidir. Özellikle son yıllarda kullanımı artan tam bodur anaçlar sayesinde ise yoğun meyvecilik kavramı oluşmuş, meyve yetiştiriciliğinin amaçlarına ulaşma yolunda önemli mesafe kat edilmiştir.
Bilindiği gibi meyve yetiştiriciliğinde amaç;
- Her yıl ve düzenli ürün elde etmek,
- Dikimin ilk yıllarında verime yatmalarını sağlamak,
- Birim alandan daha fazla ürün elde etmek,
- Budama ve meyve seyreltmesi gibi kültürel işlemlerin daha kolay ve ekonomik yapılabilmesini sağlamak,
- Hastalık ve zararlılarla kolay, ucuz ve daha etkin bir şekilde mücadele etmek,
- İnsan gücü ve üretim giderlerinin azaltılıp kaliteli, bir örnek ürün elde ederek pazarlanan meyve oranını arttırmaktır.
Bu amaçlara ulaşmak için uygun bir bahçe tesisi yanında modern meyveciliğin gerektirdiği kültürel işlemlerin tamamını uygulamak gereklidir. Bu gereklerden biri de hiç şüphe yok ki budama ve terbiye işlemleridir. İlk yıllarda ağaca uygun terbiye sisteminin seçilmesi ve uygulanması, ilerleyen yıllarda da optimum verimi almak için periyodik olarak yapılan verim budamaları ağaç için hayati öneme sahiptir.
Bu başlık altında meyve tür ve çeşitlerine göre değişen 3 farklı terbiye sistemi ayrıntılı olarak incelenecektir.
Merkezi Lider Terbiye Sistemi
Merkezi lider terbiye sistemi destek sistemi kullanılmadan serbest olarak ayakta durabilen elma ağaçlarında (MM 106, MM 111, M 109 ve çöğür anaçlı) ve kiraz ağaçlarında çok rahatlıkla uygulanabilen bir terbiye sistemidir.
Avrupa grubu erikler (Stanley, President, Angeleno gibi) daha çok dik ve dik yayvan geliştiklerinden bunlara da merkezi lider terbiye sistemi uygulanmaktadır.
Ayrıca çok önemli olan konulardan biri de kiraz ağaçlarında budamadır. Kiraz, yıllardır budanmadan yetiştiriciliği yapılan bir meyve türü olarak bilinmeydi. Fakat son yıllarda yapılan araştırmalar, kiraz ağaçlarının budanmasında herhangi bir sakınca olmadığını, yıldan yıla yapılan ılımlı budamalara çok iyi tepki verdiğini ve ilk yıllardaki terbiye işlemlerinin meyve verim ve kalitesini arttırdığını göstermiştir.
Verilebilecek Sıra Arası ve Sıra Üzeri Mesafeler
Dikim mesafeleri anacın kuvvetine, üzerine aşılı olan çeşidin kuvvetine, toprak yapısına, ilaçlamada ve toprak işlemede kullanılan aletin iş genişliğine vb. göre değişmektedir. Düzenli olarak ağaçlara budama yapılması ve uygulanan terbiye sistemi dikim mesafesinin belirlenmesinde direk etkili olmaktadır. Bu sebeple yetiştiricilere bir fikir vermesi açısından bazı meyve türlerinde uygulanabilecek dikim mesafeleri verilmiştir.
Bazı anaçların önerilen dikim aralık ve mesafeleri
Resim
Fidanların Dikimi ve İlk Gelişme Yılı
Resim
Dikim budaması
Dikim, sonbaharda ağaçların yaprak dökümünden ilkbaharda gözler uyanıncaya kadar olan sürede yapılabilir. Dikilecek olan fidanların sağlıklı, ortalama olarak 1,5 cm. çapında ve 1-1,5 m. uzunluğunda olmasına dikkat edilmelidir. Aşırı kalın fidanların iyi fidan olduğu görüşü çok yanlış bir görüştür.
Meyve bahçesinde dikilecek fidan dallı veya kamçı şeklinde dalsız olabilir. Dikim sistemine göre açılan çukurlara, aşı noktası toprak yüzeyinin 5-10 cm yukarısında olacak şekilde fidanlar dikilir. Eğer fidan kamçı şeklinde dalsız fidan ise dikimden sonra 75 cm. den tepesi vurulur.
Dikimi takip eden ilkbahar gelişme periyodunda kesim noktasının altındaki gözler sürmeye başlayacaktır. Bu devrede ağaçların şekillendirilmesine başlanılır.
Haziran ayının başı-ortasından itibaren sürgünler yaklaşık 7,5-10 cm olunca yaz budaması yapılabilir. İlk iş olarak dik büyüyen fidanın en üstündeki sürgün lider olarak seçilir.
Özellikle dar açıyla çıkan dallar dal açıcılarla (kürdan, mandal, kamış vs.) genişletilmelidir. Dalsız bir fidan dikildiğinde yaz aylarında oluşan sürgünlerden 3-6 adet ana dal seçilir, tercihen 5 adet olmalıdır. Seçilen ana dalların gövde üzerinde eşit açı ve mesafelerle dağıtılması, ilerleyen yıllarda birbirini gölgelememesi açısından önemlidir. Gövde üzerinde ana dallar arasında yaklaşık olarak 7,5-20 cm. lik bir mesafe bulunmalıdır. Seçilen dallar dışındaki yan sürgünler ve liderle rekabet eden dallar dipten çıkartılır. Özellikle lider olarak seçilen en üstteki dalın altındaki 1-2 sürgün çok kuvvetli ve dik büyümektedir. Bu dallara dokunulmadan bırakılırsa lider ile aynı kuvvette gelişeceklerinden ilerleyen yıllarda problem çıkarırlar. Bu sebeple mümkünse bu sürgünler ıslah edilmeli (açısı genişletilerek), mümkün değilse dipten çıkarılmalıdır. Böylece birinci kat oluşturulmuş olur. En alt dal ile toprak yüzeyi mesafesi arası en az 45 cm olmalıdır.
Resim
İkinci Yıl Budama ve Terbiye
Ağaçlar yapraklarını döktükten sonra durgun dönemde birinci katı oluşturan dalların en üstündekinin 50-60 cm yukarısından liderin tepesi vurulmalıdır. Ana dallarda 1/3-1/4 oranında bir tepe kesimi uygulanır. Ana dallar, liderden hem daha aşağıda hem de daha ince olmalıdır.
Resim
Fidan üzerinde istenilen bir dal oluşumu olmamışsa, yani 3 daldan daha az dal varsa bu dallar dipten çıkarılır ve liderin tepesi 75 cm. den tekrar kesilir.
İlkbahar gelişme periyodunda da kesim noktalarının altındaki gözler sürmeye başlar. Merkezi lider terbiye sisteminin esasını “Katlar” oluşturmaktadır. Yani merkezi lider üzerinde alt taraftan üst tarafa doğru azalan sayıda dallardan oluşan 3-4 adet kat oluşturulmalıdır.
Bu amaçla birinci katın 50-60 cm üzerinde ikinci bir kat oluşturulmalıdır. İkinci katı oluşturan ana dalların birinci katı gölgelememesi için daha az sayıda ve daha kısa olması gereklidir. Örneğin ilk katta 5 ana dal seçilmişse ikinci katta 4 adet seçilmelidir. Hem 1. kattaki hem de 2. kattaki ana dallardan dik gelişenlerin açıları gelişme periyodunda genişletilmelidir.
Üçüncü Yıl Budama ve Terbiye
Yeni oluşturulan ikinci katın dalları birinci kattaki dallardan daha kısa olmalıdır.Böylece alttaki dallar gölgelenmez. Ana dalların uçları 1/3 oranında kısaltılmalıdır. Bu tip bir budama ile piramit şekli elde edilir. Alt kattaki ana dallar üzerinde oluşturulan yardımcı dallar aynı yönde bırakılmalı, simetriye dikkat edilmelidir.
Resim
İkinci yaşında budanmamış (solda) ve budanmış elma ağacı
Ağaç üzerinde mekanik etkilerle zararlanmış, kırılmış, hastalıklı olan dallar varsa çıkarılır. Genel bir kural olarak çok ince olan dallara dokunulmaz. Ağaç üzerinde gereğinden fazla kesim yapmanın, fayda dan çok zarar getirdiği unutulmamalıdır.
İlkbahar gelişme periyodunda da önceki yıllarda yapılan işlemlere devam edilmelidir.
Dördüncü Yıl Budama ve Terbiye
Geçmiş yıllarda yapılan işlemlere devam edilir. Ağaçların şekil verme işlemi 4 – 6 yılda tamamlanmalıdır. Fakat çok fazla acele edilmemesinde de fayda vardır çünkü çeşitler arasında gelişme bakımından farklılıklar bulunmaktadır ve istenilen ağaç şekli her zaman kısa bir zamanda oluşturulamayabilir.
Ana dallar üzerinde yardımcı dalların oluşabilmesi için her yıl ana dallarda ve liderde 1/3 oranında tepe kesimi uygulanır. Meyve türüne, çeşide, toprak ve iklim durumuna göre olgun verim çağında bir ağaçta 3-4 kat bulunması gerekir. Örneğin MM 106 anaçlı bir elma ağacında 3 kat ve 10-12 adet ana dal, kuş kirazı anaçlı kiraz ağacında ise 3-4 kat ve 16-21 adet ana dal idealdir.
Verim Çağındaki Ağaçlarda Budama
İdeal şekli ve yapısı oluştuktan sonra ağaçlara uygulanan budama optimum verim almaya yöneliktir.
Ölü dallar, hastalıklı ve kırılmış dallar seçilerek budanır. Dar açılı ve dik büyüyen dallar, yaz budaması ile değil kış budaması esnasında çıkarılır. Lider her yıl zayıf bir yan dal üzerinden kesilerek yenisi ile değiştirilir.
Ana dalların her biri ayrı ayrı ele alınarak budanır, bir birini gölgeleyen ve yere değen dallar çıkarılır. Ağacın iç kısımlarına maksimum ışığın girmesi sağlanmalıdır.
Komşu ağacın ana dallarına değen dallar, çok uzun olan dallar da zayıf bir dal üzerinden geriye kesim uygulanır.
Resim
Dikim yılından verim çağına kadar ağaçların terbiyesi
Resim
Goble Terbiye Sistemi
Meyve yetiştiriciliğinde uzun yıllardır kullanılan bir terbiye sistemidir. Özellikle gelişme karakterinin uygun olması sebebiyle şeftali, Can ve japon grubu erikler, ayva ve bazı armut çeşitlerinde çok rahatlıkla uygulanabilmektedir.
Dikim Yılı
Şeftali, nektarin ve erik ağaçlarının terbiyesi ilk 3-4 yıl içerisinde yapılmalıdır.
İstenilen ve önceden planlanmış olan dikim aralıklarına göre dikilmiş olan fidanların tepeleri 45-50 cm. den kesilir. Tepe kesiminin yapıldığı yükseklik ana dalların çıkış noktasını belirlemektedir. Çok yüksek yapılan tepe kesimleri hasat, budama ve seyreltme işlemlerini güçleştirmektedir. Tepe kesim noktasının altındaki sürgünler, üzerinde 1-2 göz kalacak şekilde budanır.
Takip eden büyüme periyodunda ana dal olacak olan sürgünler gelişmeye başlarlar. Tam verime yattığı zaman ağır meyve yükünü taşıyacak olan dalların şekillendirilmesine ilk yıllarda özen gösterilmelidir. Fidanların sağlıklı büyümesi için budama ve terbiye işlemleri yanında diğer kültürel işlemlerinde aksatılmadan yürütülmesi çok önemlidir. Gelişme periyodu içerisinde sürgün uzunlukları 15-20 cm. olduğunda fidanlarda şekillendirmeye başlanır. Fidanlar üzerinde merkezden eşit açılarla dağılmış, birbirini gölgelemeyen 3-5 adet ana dal seçilir. Seçilen daların aynı noktadan çıkmamasına özen gösterilmelidir. Bunun dışındaki dallar ya dipten çıkarılır ya da eğilip bükülerek gelişmeden alıkoyulur.
Tür ve çeşide göre değişmekle birlikte bazı ağaçlar dik gelişme eğilimindedir. Genel olarak şeftali ve nektarinler yayvan, bazı erikler dik büyüme temayülündedir. Dik büyüyen bazı erik çeşitlerinde sürgünler büyüme sezonunda zorla dışa doğru çekilip eğilerek şekillendirilir. Dik gelişen dalların yatay ile 30-45 derecelik açı yapacak şekilde açılarının genişletilmesi gerekmektedir. Dallarda yapılan açı genişletmeler ana dalların gövde ile bağlantısını kuvvetlendirir, dalların gelişmesini zayıflatır, dallar üzerinde meyve gözlerinin oluşumunu hızlandırır ve iç kısımlara güneş ışığının nüfuzunu arttırır.
İkinci Yıl
Kış sezonunda bölgenin iklim durumuna göre sert kış soğukları geçtikten sonra budama yapılır. Fakat meyve tür ve çeşidine göre budama istekleri farklı olmaktadır.
Şeftali ve nektarin ağaçlarının çatısını oluşturacak ana dallar istenen yükseklikte yardımcı dalları meydana getirmesi için tepeden budanırlar. Bu budamalar yaklaşık olarak çatal yerinden 50-90 cm. yukarıdan yapılır.
Erik ağaçları çoğunlukla dik gelişmektedirler. Birinci büyüme sezonunun sonunda seçilen ana dalların tepeleri durgun dönemde (kış dönemi) budanır. Ayrıca zararlanmış, hastalıklı, gelişmesi ana dalların zararına olan, aşırı dik büyüyen ve iç kısımlarda gölgeleme meydana getiren dallar dipten çıkarılır.
Resim
Erikte goble terbiye sistemi
Takip eden gelişme döneminde ana dallar üzerindeki kesim noktalarının altından yeni sürgünler sürmeye başlayacaktır. Ana dallar üzerinde bu yeni sürgünlerden yardımcı dallar seçilir. Yardımcı dallar, ağacın gelişme durumuna göre her ana dal üzerinde 1-2 adet seçilmeli ve hepsi aynı yöne bakmalıdır.
Dik gelişen dalların açılarının genişletilmesine devam edilir.
Üçüncü Yıl
Durgun dönemde ağaların şekillendirilmesine devam edilir. Bir önceki dönemde seçilmiş olan yan dallar ile birlikte ana dalların tepeleri budanır. Kış budaması esnasında çok dik gelişen çeşitlerde iç kısımları açmak amacıyla ana dallarda çelme yapılabilir.
Resim
Şeftalide goble terbiye sistemi
Daha sonraki yıllar:
4 yıllık büyüme ve budamadan sonra bir ağacın çatal noktasından çıkan 3-4 ana dal ile toprak seviyesinden 100-130 cm. yukarıda 5-8 adet yardımcı dalı bulunur. Ağacın merkezi güneş ışığının girmesi için açık tutulmalıdır.
Uygun bir taç hacmi oluşturan üreticiler bu aşamadan sonra ağaçlarını optimum verim almak için budarlar. Daha önce de anlatıldığı gibi her meyve tür ve çeşidinin budama istekleri birbirinden farklıdır.
Şeftali ağaçları diğer meyve ağaçlarına göre daha sert budanmak ister. Sebebi meyvelerin bir yaşlı dallar üzerinde teşekkül etmesi ve normal bir ürün alınabilmesi için bir yaşlı sürgünlerin yeterli ölçüde sağlanması zorunluluğudur. Ağaç üzerindeki tüm meyve dalları her yıl kış budamasıyla seyreltilmelidir. Geçen yıl teşekkül etmiş ve o yıl meyve verecek olan dallar 2-8 göz üzerinden budanır. Ayrıca odun dalları da ertesi yılın meyve verecek olan dallarını oluşturmak için 2 göz üzerinden kesilir.
Erik ağaçlarında meyveler bir önceki yılda teşekkül eden sürgünlerle daha yaşlı dallar üzerinde meydana gelir. Şeftalideki gibi devamlı bir meyve budamasına ihtiyaç yoktur. Budama daha çok dalların seyreltilmesi, kurularının alınması, obur dalların çıkartılması şeklinde olur. Periyodisite gösteren çeşitlerde sert budama gerekebilir. Tek tek küçük dallarla uğraşılmayıp 1,5-2,5 cm. çapındaki dallar alınarak budama yapılır.
Japon eriklerinde avrupa eriklerine göre daha fazla çiçek tomurcuğu oluştuğundan bunlara daha sert budama yapılmalıdır. Bu eriklerde buket dalı sayısı da fazla olduğu için 3-4 yılda bir sert budama ile çok sayıda yeni sürgünlerin oluşması sağlanmalıdır.
Bir çok Japon eriği çeşidi, 1 yaşındaki dallar üzerinde de meyve yaparlar. Japon ve Avrupa eriği ağaçlarında meyve veren kısa dalcıklar 5-8 yıl yaşarlar. Fakat çoğu bunun ancak yarı süresinde kaliteli ve iri meyve üretirler. Bu dalcıkları bazılarının yenilenmesi için her yıl budamaları gerekli ise de daha ziyade yeni büyümeler kesilip çarılır. Çeşide bağlı olarak ağacın çevresinde yeni sürgünleri bırakıp eskilerini budayarak meyve dallarının % 20-40’ ı yenilenir.
Tam Bodur Bahçelerde Budama Ve Terbiye
Tam bodur meyve bahçesi, yoğun dikime imkan veren anaçlarla kurulan ve ayakta durabilmesi için destek sistemine ihtiyaç duyan anaçlar ile kurulan bahçelere denmektedir. Ülkemizde bu tip bahçeler son yıllarda hızla artmaktadır. Ancak hala toplam meyve bahçeleri içindeki payları oldukça düşüktür.
Bodur meyve bahçelerinin hızla yaygınlaşmasında aşağıdaki avantajlar etkili olmaktadır.
Bodur meyve bahçesinde;
* Ağaçların tamamı yerden budanabildiğinden budama işgücü standart çeşitlerin 1/4’ ü kadardır. Aynı zamanda arzu edilen terbiye sistemini uygulamak daha kolaydır.
* Erken yaşta meyveye yattıklarından yatırım masrafları ilk yıllarda geriye dönmektedir,
* Sık dikim yapıldığı için kuvvetli gelişen ağaçlardan oluşmuş bahçelere göre döllemenin daha kolay olması nedeniyle, her yıl ve düzenli ürün alınmaktadır.
* Dikimden sonra hemen verim elde edilip ilk yıllarda kara geçildiğinden değişen şartlar ve pazar isteklerine uyabilen yeni tür ve çeşitler yetiştirilebilmektedir.
* Budama, seyreltme ve hasat gibi kültürel işlemlerin yerden yapılabilmesi nedeniyle üretim maliyetinde azalma ve işgücünde tasarruf sağlanmaktadır.
* Meyve verimi ve kalitenin yüksek olması yanında gölgelenme ortadan kalktığı için iyi ve yeknesak bir renk oluşumu gerçekleşmektedir.
Bu faydalarının yanında bilinçsiz yapılan bir üretimin de faydadan çok zarar getireceği de unutulmamalıdır. Meyve yetiştiriciliğinde bodurluk sağlayan klon anaçlarının kullanımını Türkiye’de daha yeni olduğu için kültürel işlemler konusunda da üreticilerimiz tam ve yeterli bilgiye sahip değillerdir. Özellikle budama ve terbiye konusundaki yetersizlik önde gelen sorunlardan birisi olarak kendini hissettirmektedir.
Kullanılan anaçlar
Tablo 2: Tam bodur elma bahçelerinde kullanılabilen anaçlar.
Resim
Resim
Resim 19. M9 anacı üzerine aşılı Red Chief elma çeşidi
Mark, M 9 ve M27 anaçları Starking Delicious,Golden Delicious gibi standart çeşitlerde tavsiye edilmektedir. M27 anacı bodur anaçlar içerisinde en bodur olan elma anacıdır. Bu özelliğinden dolayı dünyada kullanımı pek yaygın değildir, güçlü topraklarda kuvvetli çeşitlerle dikilmesi uygundur. Mark anacı, M9 daha küçük (%30 kadar) bir taç oluşturur. Verimi M9 ile aynıdır ancak dikkatli bir meyve seyreltmesi programı istemektedir. M9, Türkiye’de ve dünyada en yaygın olan bodur elma klon anacıdır. Yaklaşık olarak dekara verimi 6-8 ton arasındadır. Bahsedilen anaçların hepsi destek sistemine ihtiyaç duymaktadırlar.
Starkrimson Delicious gibi spur çeşitler ile, M9, Mark ve M27 anaçları yerine biraz daha kuvvetli olan M7, MM 106 ve M26 anaçları kullanılarak bahçeler tesis edilmelidir. M26 anacı, hem standart hem de spur çeşitlere anaç olarak kullanılabilir. Yaklaşık olarak M9 ile MM106 arasında bir taç büyüklüğü oluşturur. MM106 anacı, yarı bodur anaçlar içerisinde en iyisidir. Kök boğazı çürüklüğüne hassas olduğu için ağır bünyeli topraklarda yetiştirilmesi uygun değildir. M7 anacı da yarı bodur bir anaçtır ve kök boğazı çürüklüğüne hassas olmasına rağmen toprak istekleri konusunda MM106 kadar seçici değildir. MM106, M7 ve M26 anaçları kuvvetli gelişen standart çeşitlerle yetiştirildiğinde destek sistemine ihtiyaç duymazlarken zayıf gelişen spur çeşitlerle kullanıldıklarında destek sistemine ihtiyaç duyarlar .
Spur çeşitlerin (Starkrimson Del., Red Chief, Scarlet Spur gibi) M9, M27 gibi tam bodur anaçlar ile yetiştirilmesinin birtakım sakıncaları vardır. Zira hem anaç hem de çeşit zayıf geliştiği için ortaya çıkan ağaç hacmi çok küçük olmakta, yeterince yan dal oluşturmamakta, dolayısıyla meyve verim ve kalitesi oldukça düşük olmaktadır. Şekil 20’ de görüldüğü gibi aynı yılda dikilmiş M9 anacı üzerine aşılı standart gelişen Golden Delicious elma çeşidi ile, yine aynı anaca aşılı spur bir çeşit olan Red Chief elma çeşidi birlikte görülmektedir. Her iki çeşit arasındaki büyüme ve yan dal oluşturma bakımından ortaya çıkan fark resimden açıkça görülmektedir.
Resim
Bodur Elma Bahçelerinde Dikim Aralık ve Mesafesi
M 9 anacıyla standart bir çeşit dikildiğinde;
Sıra üzeri mesafe; 1-1,5 m.
Sıra arası mesafe; 3-4.5 m. olabilir.
Yine MM106, M7 veya M26 anaçları ile spur çeşitler dikliyorsa aynı aralık ve mesafeler uygulanabilir.
Dikim aralık ve mesafeleri belirlenirken kullanılan anaç ve çeşidin gelişme kuvveti ve kullanılan tarım alet ve makinelerinin boyutları göz önünde bulundurulmalıdır.
Bodur Elma Bahçelerinde Kurulabilecek Destek Sistemleri
M9 gibi bodur klon anaçları, kök sisteminin zayıf olması, aşırı meyve yükünü taşıyabilecek kuvvetli yan dallara sahip olmaması nedeniyle mutlaka destek sistemine ihtiyaç duyarlar. Bu sebeple dikimle birlikte mutlaka destek sistemi de kurulmalıdır (Resim 21). Aksi halde hemen ilk yıllarda verime yatan ağaçlar meyve yükünü taşıyamayarak devrilebilirler (Resim 22)
Resim
Resim 21. Bir M9 bahçesinin görünümü
Resim
Resim 22. Destek sistemi zamanında kurulmamış bir M9 bahçesi.
Destek sistemlerini farklı şekillerde yapmak mümkündür. Ancak bu sistemler içinde en uygun olanı Şekil 9’ da görülen destek sistemidir. Bu sistemde;
- Her 10-15 ağaca 5 cm. çapında sağlam bir demir direk(1) dikilmeli, direklerin uzunluğu 3 m. olmalı ve 60 cm. lik kısmı toprağın altında kalmalıdır.
- Sıra başındaki ve sıra sonundaki direkler(4) toprak ile 60o lik açı yapacak şekilde dikilmeli, bu sebeple uzunlukları 3,3 m. olmalıdır ve aynı şekilde 60 cm. i toprak altında kalmalıdır.
- Baştaki direkler iki noktadan(6) toprağa sabitlenmelidir.
- Her bir ağaca bambu kamışı, kargı veya ince metal boru(2) dikilmelidir. Bunların uzunluğu yaklaşık 3 m. civarında olmalı ve üst teli 60 cm. geçmelidir.
- İhtiyaca göre değişmekle beraber toprak seviyesinin 60 cm. üzerinden ve ana direklerin üst kısmından olmak üzere iki tel geçirmek yeterlidir. İleride ihtiyaç olursa üçüncü bir tel de eklenebilir. Tellerin arasına gerginliği sağlamak için bir gerdirme mekanizması(3) ilave edilmesi faydalı olacaktır.
Resim
Şekil 9. İdeal destek sistemi
Her ne kadar olması gereken destek sistemi böyle olsa da önemli olan tam bodur sistemlerde mutlaka destek sisteminin kullanılmasının gerektiğinin bilinmesidir. Bu destek sisteminin şeklini üreticilerin ekonomik durumlarına göre ayarlamak gerekmektedir.
Resim
Resim 23. İdeal destek sistemi ile kurulmuş bir bahçe
Örneğin; anlatılan bu destek sisteminden farklı olarak üreticiler ilk direklere birer payanda ilavesi yaparak da destek sistemlerini kurabilmektedirler (Resim 24). Burada ara direklerde herhangi bir değişiklik olmamakta sadece ilk direklerin uzunlukları 3 m. ye indirilerek bunlara yaklaşık 2,5 m. uzunluğunda bir payanda ilave edilmektedir. Ayrıca demir direkler yerine beton veya ahşap direklerde kullanılabilmektedir.
Resim
Resim 24. Payandalı destek sistemi
Öte yandan meyveleri dolu zararı ve güneş yanığından korumak amacıyla bazen destek sistemlerinin üzerine bir örtü sistemi de kurulabilmektedir. Eğer örtü kullanılmak isteniyorsa destek sistemi kurulurken kullanılan direklerin boyu en az 3,5 m. olmalıdır.
Resim
Resim 25 . Örtü sistemli bir M9 bahçesi
Tam Bodur Elma Bahçelerinde Budama ve Terbiye Esasları
Tam bodur bir elma bahçesi kurmak isteyen üreticiler bütün kültürel işlemlerde eski alışkanlıklarını bir tarafa bırakıp, teknik elemanların tavsiyeleri doğrultusunda hareket etmelidirler.
Bodur bahçelerde ağaçların en fazla 2,5-3 m büyümesine izin verilir. Böyle bahçelerde budama ve terbiyede asıl amaç meyve yüklü dalların ana eksen etrafında dar bir silindir formu almasıdır. Merkezden dışa açılarak oluşan dalların çapı ağacın üst kısmına doğru tedricen azalmalıdır. Yan dalların kalınlığı daima gövde kalınlığından az olmalı ve ağaçların silindir-konik bir şekil oluşturması temin edilmelidir. Liderde ve yan dallarda ilk yıllarda tepe veya uç kesimi minimumda tutulur.
Dikim ve İlk Yıl Budaması
İdeal fidan; 1-1,5 m. boyunda, çapı 1,5 cm. den daha fazla olan ve 5-8 adet geniş açılı yan dal ihtiva eden fidandır. Ülkemizde genellikle kamçı şeklinde fidanlar üretildiği için piyasada dallı fidan bulmak mümkün olmayabilir. Bu sebeple şekillendirmeye kamçı haldeyken başlanmalıdır.
Yukarıda verilen aralık ve mesafelere uygun olarak açılan çukurlara fidanlar aşı noktası toprak yüzeyinden 5 cm. yukarıda kalacak şekilde dikildikten sonra; kamçı şeklinde fidanların tepesi 70-75 cm. den kesilir. Liderde tepe kesimi sadece dikim esnasında yapılır ve bir daha yapılmaz. Eğer fidanların gelişimi zayıf ise 2. yıl tekrar tepe kesimi yapılabilir. Bu durum sistemde genel bir kaide olmasına rağmen üreticiler yetiştirdikleri çeşide göre hareket etmek zorundadırlar. Örneğin; Granny Smith elma çeşidi çok dik büyüme ölü göz oluşturma eğilimindedir. Yani sınırlı sayıda ana ve yardımcı dal meydana getirmektedir. Bu sebeple böyle bir çeşitle bahçe kurulduğunda ana dal ve ana dallar üzerinde yardımcı dal oluşumu sağlamak için her yıl düzenli olarak tepe kesimi yapmak gerekir.
Dikimle birlikte destek sistemi kurulmuş olmalıdır. Lider uygun noktalardan destek sistemine bağlanarak mümkün olduğu kadar sabit durması sağlanır. Ancak lideri destek sistemine sabitlemede kullanılan malzemenin esnek olması gerekir. Eğer kullandığımız malzeme esnek değilse ileriki yıllarda kalınlaşma sonucu gövdede veya yan dallarda boğulmalar meydana gelebilir(Resim 26).
Resim
Resim 26 . Gövde üzerinde ip zararı.
70-75 cm. den tepesi vurulmuş fidanlarda, ilkbaharla birlikte topraktan 45-75 cm. yükseklikte birinci katı oluşturacak yan dallar çıkmaya başlar. Bu sürgünlerden tepe noktasına en yakın olan dal lider dal olarak seçilir. Sürgün uzunlukları 7,5-10 cm. olduğunda her iki haftada bir liderin 10 cm. altındaki sürgünler el ile veya makasla uzaklaştırılması gerekir. (Resim 27) Bu kesimler Temmuz sonuna kadar tekrarlanmalıdır.
Resim
Resim 27. Tepe kesimini müteakip çıkan lidere rakip sürgünlerin çıkarılması.
Öte yandan haziranın ortasından sonra dik büyüyen dalları lider ile 45-60O açı yapacak şekilde açmak gerekmektedir. Bu amaçla eğer dal küçükse kürdan, çamaşır mandalı(Resim 28); biraz büyükse çıtalar, çubuklar veya çamaşır mandalına bağlı beton ağırlıklar kullanılabilir. Açı genişletmede kullandığımız bu materyaller Ağustos ayı sonunda çıkarılmalıdır.
Resim
Resim 28. Dal açımı yapılmamış (solda), mandalla dal açımı yapılmış (ortada) ve kürdanla dal açımı yapılmış (sağda) genç ağaçlar.
İkinci Yıl Budama ve Terbiye
Yukarıda belirtildiği gibi Bodur elma bahçelerinde liderin istisnai durumlar hariç, dikim yılında budandıktan sonra tekrar kesilmez. Eğer gelişme zayıfsa tekrar tepe kesimi yapılabilir. Bununla birlikte liderin ucunda çiçek tomurcuğu oluşmuşsa onu uzaklaştırmak gerekir. Aksi takdirde çiçek tomurcuğu liderin gelişmesini engeller.
İkinci yılda yan dallarda 1/3 oranında bir kısaltma yapılmalıdır. Bu işlem dallar üzerinde ikincil dal oluşumunu ve meyve gözü teşekkülünü sağlar. Ayrıca toprak seviyesinden itibaren 45 cm. e kadar olan mesafeden çıkan sürgünler uzaklaştırılır.
Fidanımızda istenilen dallanma olmamışsa yani sadece 1-2 adet yan dal oluşmuşsa bu dallar çıkarılır ve yeni dikilmiş gibi tepesi 75 cm. den kesilir.(Resim 29)
Resim
Resim 29. Yetersiz dallanma nedeniyle tek kamçı haline getirilmiş iki yaşlı ağaç
Özellikle kuvvetli gelişen çeşitlerde gelişmeyi azaltmak için daha az budama yapılmalı, her kesimin sürgün büyümesini teşvik ettiği unutulmamalıdır. Dik sürgünler ve aşırı güçlü dallar, kırılmış veya hastalıklı dallar çıkartılmalı ağaç aşırı kuvvetli ise meyveye yatıncaya kadar hiçbir dalı çıkartmamalıyız. Böyle ağaçlarda sadece yaz budaması yapılmalıdır.
Ağaç gençken yan dalların yatay büyümesini sağlamak ve kuvvetli dik sürgün büyümesini engellemek unutulmaması gereken bir prensiptir.
Normal gelişme gösteren ağaçlarda ilkbahardan itibaren ilk katın 60 cm. üzerinde ilk kattan daha zayıf ikinci bir kat oluşmaya başlar. Bu iki kat arasında kuvvetli dalların gelişmesine izin verilmez. Sadece zayıf meyve dalları bırakılır.
Haziranda yan dallar düşeyle 45-60O’e açı yapacak şekilde yukarıda anlatılan yöntemlerle genişletilmelidir. Bu işlemi haziran ortasından önce yapmamak gerekir. Aksi taktirde obur dal oluşumu artmaktadır.
Bodur elma bahçelerinde liderin mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde üst tele ulaşması sağlanmalıdır. Bunu sağlamak için lidere rakip olan sürgünlerin uzaklaştırılmasına devam edilir. Ayrıca liderin dik durmasını sağlamak için destek sistemine bağlanmalıdır.
Resim
Resim 30. Liderin serbest bir şekilde büyümesi .
Üçüncü Yıl Budama ve Terbiye
3. Yıl artık önemli miktarda meyve alınacağı için ağaçlar budanırken meyve gözlerine dikkat edilmelidir. Yan dallarda, çeşidin özelliğine göre 1/3 oranında bir kısaltma yapılabilir. Fakat ihtiyaç yoksa kesilmemesi daha iyidir.
Dik sürgünler ve aşırı güçlü dallar, kırılmış veya hastalıklı dallar çıkartılır. Yine toprak seviyesinden 45 cm. mesafeden çıkan sürgünler ve katlar arasında aşırı kuvvetli büyüyen sürgünler varsa çıkarılır.
3. yıl gelişme periyodunun başlaması ile birlikte katlarımız iyice belirginleşmeye başlayacaktır. Lider istenilen yüksekliğe bu sezon sonunda ulaşır.
Resim
Şekil 10. Üçüncü gelişme yılı
Haziranda önceki yıllarda yapıldığı gibi dalların açıları genişletililir. Aşırı meyve yükünden dolayı kırılmaları önlemek için meyve dallarını ve ana dalları tellere bağlamak gereklidir. Periyodik olarak yapılan bahçe kontrollerinde buna özellikle dikkat edilmelidir. Ayrıca liderin, dik durmasını sağlamak için destek sistemine bağlanması ihmal edilmemelidir.
Verim Çağındaki Ağaçlarda Durgun Dönemde Uygulanan Budama
İdeal elma ağacı, toprak seviyesinden 0,6-1,1 m. yukarıda yaklaşık 4-5 daldan oluşan bir kata sahiptir ve alt katlara daha iyi ışık ulaşması için ilk katın üstündeki boşlukta sadece küçük meyve dalları bulunmalıdır. İlk katın üzerindeki boşlukta bulunan dallar lidere kısa gençleştirme kesimleri ile yaklaştırılır. Alttaki dallar her zaman üsttekilerden daha geniş olmalıdır. Bunu sağlamak için çok acele edilmemeli ve aşırı kesimler yapılmamalıdır. Unutulmamalıdır ki bütün kesimler az veya çok meyve tutumunu geciktirir.
4. Büyüme sezonunda ağaç dengeli bir tac oluşturmuş olur. Bu yıldan sonra aşağıda kat iskeletini oluşturan dallar korunmalıdır ve her katta 4 dal olana kadar ağaç iskeleti oluşturulmaya devam edilir ve sık dallar çıkarılır.
Yan dallarda zayıf dal üzerinden kısaltma kesimleri bu verime tam yatan ağaçlarda en çok kullanılan kesim şeklidir. Çok uzamış ve yaşlanmış dallar, küçük bir sürgün veya spur daldan hemen sonra kesilir. Bu kesimler sonucunda daha küçük fakat daha verimli olan yan dallar oluşur.
Ağacın üst kısmında liderin çapının yarısından daha kalın dallar çıkarılır ve ağacın zirvesinde daha zayıf meyve dalları bırakılır.
Geri kalan budama işlemi, alt iskeleti oluşturan dalların periyodik olarak yenilenmesinden ibarettir. Yaşlanmış ve meyve yükünden olumsuz etkilenmiş olan bu dallar kısa kesimler veya üçgen kesimlerle çıkartılırlar. Eğer kalıcı dallar diğer ağacın içlerine doğru veya sıra arasına doğru çok ilerlemeye başlarsa zayıf yan dala kadar tepeleri alınır veya tamamen yenilenir. (Resim 31)
Resim
Resim 31. Yan dalların zayıf bir dal üzerinden kısaltılması
Budamaya başlarken meyve gözlerine dikkat etmek gerekir. Eğer çok sayıda çiçek gözü varsa budama daha sert yapılabilir.
Bazı çeşitler, spur dallar üzerinde uzun yıllar meyve vermeye eğilimlidir. Bu spur dallara yeterli güneş ışığı ulaştığı sürece büyük, iri, yüksek kaliteli meyve oluştururlar. Zayıf gelişen Spur çeşitler (Örneğin Starkrimson delicious gibi) böyledir. Bu çeşitler çok az gençleştirme budamasına ihtiyaç duyarlar. Budama sadece yeterli güneş ışığını ağacın iç kısımlarına ulaştırmak için yapılır.
Verim çağındaki ağaçlarda yan dallarda dallanmayı artırdığı için uç kesimi genellikle tavsiye edilmez. Uç kesimi, spur çeşitlerde bir dalın devamlı gelişmesini sağlamak amacıyla yapılır. Granny Smith gibi ölü göz oluşturmaya eğilimli çeşitlerde, gövdeye yakın kısımlarda meyve gözü oluşturmak ve ölü göz oluşumunu engellemek için yan dallarda uç kesimleri yapılmalıdır.
Verim çağında ağaç yüksekliği 2,5-3 m civarındadır. Ağaçlar bu yüksekliğe 3-4. büyüme sezonu sonunda gelmelidir. Bu yüksekliğe ulaşan ağacta lider 2 şekilde baskı altına alınabilir.
1- En üst dal telin diğer tarafına kıvrılabilir.
2- 2 yaşlı dallar üzerinde daha zayıf yan dala kadar geriye budanır (Şekil 11).
Büyük meyve bahçelerinde 2. yöntem hem daha pratiktir hem de iş gücü tasarrufu sağlamaktadır. Ancak küçük alanlarda üretim yapanlar 1. yöntemi de çok rahatlıkla uygulayabilirler.
Resim
Şekil 11. Lider terbiyesi
Çok dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi de destek sistemine bağlanan ağaçların her yıl mutlaka kontrol edilmesidir. Bağlantı noktalarında gövdeyi boğma ve kopma neticesinde ağaçlarda yatma (Resim 26) olup olmadığı kontrol edilip gerekli önlemler zamanında alınmalıdır.
Resim
Resim 32. Destek sistemine yeterince sabitlenmediği için yatmış M9 anaçlı bir elma ağacı
Verim Çağındaki Ağaçlarda Yaz Budaması
Verim çağındaki ağaçlar aşırı kuvvetliyse, iç kısımlardaki meyvelere yeterince güneş ışığı ulaşmamaktadır. Bunu önlemek için aşırı büyümüş obur dallar dipten çıkartılabilir. Ayrıca hasattan 3-4 hafta kadar önce yapılan geç yaz budamaları meyve büyümesini çok az etkilemekle birlikte meyve rengine olumlu etki yapmaktadır.
Kullanıcı avatarı
Bennur
Hobibahçemiz
 
Mesajlar: 3063
Kayıt: Cum Şub 05, 2010 23:29
Konum: İstanbul

Re: Meyve Ağaçlarında Budama

Mesajgönderen Bennur » Çrş May 11, 2011 18:42

Budama; meyve ağaçlarının düzgün ve kuvvetli bir taç oluşturmalarını, verim çağlarında uzun zaman kalmaları ve kuvvetten düşmeye başlamış olan ağaçları yeniden kuvvetlendirerek bir süre daha yüksek kaliteli meyve vermelerini sağlamaktır.
Genel olarak, meyve ağaçlarının gelişmeleri incelendiğinde budama yapılmayan ağaçların, budama yapmış gibi çiçek açtıkları ve meyve verdikleri görülür.Bu gibi ağaçların meyveleri, ürün vermeye başladıkları ilk yıllarda kaliteli olabilirse de, bunu izleyen yıllarda küçük, renksiz ve gösterişsiz olurlar. Ayrıca, budanmayan bazı meyve ağaçlarında peryodisite olayına çok sık rastlandığı gibi, dalların alt kısımları çok çabuk çıplaklaşmakta şemsiye şeklini almakta, ürün alanları ağacın dış ve uç kısımlarına kaymakta ve azalmakta, bunun sonucu olarak ta ağaç başına verim düşmektedir.
Budamanın amaçlarını genel olarak şöyle sıralayabiliriz;
1. Meyve ağaçlarını en kısa zamanda ürün vermeye başlatmak ve onları uzun süre verim çağında tutmak, yani meyve ağaçlarında fizyolojik dengeyi kısa zamanda oluşturmak ve bunu bir süre korumak.
2. Gövde üzerinde ana dalları sayılarını ve dağılışlarını düzenleyerek meyve ağaçlarının sağlam, düzenli ve dengeli taç oluşturmalarını sağlamak.
3. Meyve ağaçlarının bakımı, meyvelerin derimini, zararlarla savaş ve teknik işlerin uygulanmasını kolaylaştırmak.
4. Kurumuş, hastalıklı, ekolojik ve mekanik etkilerle zararlanmış, kırılmış dallar ile birbiri üzerine binmiş, yada zayıf olan açılı dalları kesmek.
5. Meyve ağaçlarında karbon asimilasyonunu arttırmak amacıyla, ışığın ağaçların iç kısımlarına daha iyi girmesini sağlamak ve yaprak yüzeylerini artırmak.
6. Bazı meyve tür ve çeşitlerinde görülen peryodisiteyi önlemek veya azaltmak yani bazı meyve ağaçlarının bir yıl bol bir yıl az meyve verimini dinlenmelerini düzenleyerek her yıl düzenli meyve verimini sağlamak.
7. Meyvelerin kalitelerini iyileştirmek, şeklinde özetleyebiliriz.
Budamanın Fizyolojik esasları
Meyve ağaçlarında tohumun çimlenmesi ile ağaç verime başlaması arasında geçen devre gençlik; verime başlama zamanıyla, verimden düşünceye kadar geçen devre olgunluk ve bunu izleyen yaşlılık olmak üzere birbirinden ayrı üç fizyolojik yaşam devresi vardır.Ancak bu devrelerin birbirlerine geçişleri veya devrelerin başlama ile bitme zamanlarının pratik olarak önceden saptanması olası değildir.
Meyve ağaçlarında beslenme fizyolojileri de başlıca toprak üstü (taç) ve toprak altı organları (kökler) tarafından yönlendirilir. Gerçekte, meyve ağaçlarının değişik yaşam devrelerinin farklı görünüşü, bu iki ayrı organ siteminin çalışmalarının birbiriyle etkileşimlerinden ileri gelmektedir. Yani, yapraklar tarafından yapılan karbonhidratların miktarının, kökler tarafından alınan madensel maddelere (özellikle azot) oranı fazla ise (CH/N>1), meyve ağacında çiçek tomurcuğu oluşur. Öte yandan, ağacın yaşantısı üzerinde kök sisteminin üstünlüğü varsa , yani (CH/N<1) ise meyve ağaçlarında sürgün oluşumu kuvvetli olur. Bunlara ek olarak meyve ağacında toprak üstü ile toprak altı organlarının faaliyetleri arasında bir düzen oluşmuş, bu organlar arasında bir birlik ve beraberlik var, ahenkli bir çaba gösteriyorlarsa meyve ağaçları fizyolojik dengededir (CH/N=1).
Meyve fidanlarına şekil verilen gençlik devresinde normal olarak toprak altı organlarının çabaları, toprak üstü organlarındakine göre fazladır. Bunun sonucu olarak genç ağaçlarda anaca bağlı olarak değişmek üzere, kuvvetli sürgünler oluşmaktadır. Meyve ağaçlarında bol ve kuvvetli sürgünleri oluşturduğu devreye “Gençlik kısırlığı” denir. Bu sürenin mümkün olduğu kadar kısa olması istenir. Bu nedenle meyve ağaçlarında bu devreyi kısaltmak amacıyla kök kesmek, gövdeyi boğmak, meyve fidanlarını azotlu gübrelerle dengeli olarak gübrelemek, zayıf anaç kullanmak vb. bir takım teknik önlemlere başvurabilirler. Bu önlemler arasında karbon asimilasyonunu artırmak üzere yapılan budama işlemleri, diğerleri gibi etkili olmaktadır. Nitekim meyve ağaçlarında ışık yoğunluğunu artırmak amacıyla düzenli, kuvvetli ve dengeli taç oluşturmak; asimilasyon yüzeyini artırmak için de dalları uzun bırakmak veya hiç kesmemek, gövde ile kuvvetli büyüyen dalların açılarını daraltmak; fazla dalların bir kısmını seyreltmek, geri kalan dalları eğmek yada bükmek suretiyle meyve ağaçlarında kök ve taç arasındaki fizyolojik denge doğal olarak gelişen meyve ağaçlarına göre daha kısa bir zaman içerisinde kurulabilir. Fizyolojik dengenin generatif büyüme lehine bozulduğu yani, sürgün oluşmasının durduğu yaklaşık devresinde ise, meyve ağaçlarını sürgün yapmaya zorlamak için dalları kısa kesmek, daha önce eğilmiş, bükülmüş yada bağ olarak kullanılmış dalların bir kısmını çıkarmak, açılarını genişlemiş dalların, açılarını düzeltmek, çok fazla meyve dalı seyreltmesi yapmak ve meyve ağaçlarını azotlu gübrelerle, bolca gübrelemek zorunludur.
Görülüyor ki budamanın fizyolojik esası; meyve ağaçlarının fizyolojilerinin ve organografik yapılarının iyice bilinmesine dayanmaktadır. Bu yüzden bir budayıcının, elinden çok kafasının iyi işlemesi yanında, fizyoloji bilgisinin çok iyi olmasında ve meyve ağacını iyice tanımasında zorunluluk vardır. Bundan başka, budayıcının budamak amacıyla yanına gittiği her ağacı ayrı birey kabul ederek ona göre hareket etmesi ve işlerinde ön yargılara ve belli formüllere bağlı kalması gerekir.

BUDAMA TEKNİĞİ
Meyve yetiştiriciliğinde, meyve ağaçlarının fizyolojik faaliyetleri üzerine teknik uygulamalarla etkili olunabilir. Ağaçları budama işlemleriyle kısa zamanda ürün vermeye başlatabileceğimiz gibi, meyve başlama zamanını da geciktirebiliriz. Örneğinin, meyve fidanlarının daların kesilmeden bırakılmaları, eğilmeleri, bükülmeleriyle bunlar üzerinde çiçek tomurcuğu oluşumunu hızlandırır, meyve ağacını çok kısa bir sürede meyve vermeye yönlendirebiliriz. Öte yandan, bir fidanın dalları kısa kesilir ve bu işlem her yıl tekrarlanır ise çiçek tomurcuğu oluşması o denli geç olur. Ayrıca değişik kuvvette anaçlar kullanarak meyve ağaçlarının bodurlaşmalarını yada onların çok kuvvetli bir taç yapmalarını teşvik edebiliriz. Bu nedenledir ki, değişik çevre koşullarında yetiştirilen meyve ağaçlarının sağlıklı gelişmeleri ve kısa zamanda ürün vermeye başlamaları için, budama tekniğinin iyi bilinmesi ve uygulanması ile diğer kültür önlemlerinin gereği gibi yerine getirilmesi zorunludur. Budama tekniği bakımından başvurabilecekleri bazı ilkelerin açıklanması uygun ve yerinde olacaktır.
1. Meyve ağaçlarının fizyolojik dengesiyle budama işlemlerinin şiddetle uygulanması arasında önemli bir ilişki vardır.
2. Bir meyve ağacında, ana dallar tacın oluşumunu sağlar, yardımcı dallar ağaca şekil verir, meyve dalları ise genaratif faaliyeti yönlendirir. Bu nedenle, meyve ağaçlarının özellikle şekillendirme devrelerinde, budama işlemleri vejatatif gelişmenin görüldüğü odun dallarına uygulanmalı, meyve dalarına zorunlu olmadıkça dokunulmamalıdır. Bu ilkeye uygun olarak hareket edildiği takdirde, meyve ağaçlarına iyi bir şekil verilebileceği gibi, bunların kısa zamanda meyveye yatması da sağlanır.
3. Meyve ağaçlarında vejatatif gelişme meyve ağaçlarının büyüme noktalarında, yani uç kısımlarında olacaktır. Bu yüzden budama uç kısımlarda uygulanmalıdır.
4. Yardımcı dal oluşumu üzerinde titizlikle ve önemle durulmalıdır. Yardımcı dallar ana dallar üzerinde mümkün olduğu kadar eşit uzaklıkta ve aynı yönlerde oluşturulmalıdır.
5. Ana dallar arasında gelişme bakımından dengesizlik varsa bunlar açı genişleterek, kuvvetli dallar üzerindeki meyveler tamamen bırakılarak gelişmesi zayıflatılarak düzeltilebilir.
6. Besin maddelerinin dağılmaları ile depo edilmeleri meyvelerin gösterişli ve kaliteli olmaları, dalların ışıktan eşit şekilde yarar sağlayabilmeleri ve kültür işlemlerinin kolaylıkla uygulanabilmesi için ağaçların taç oluşumunda simetriye dikkat edilmelidir.
7. Dalları kısa kesmek vejatatif gelişmeye, hiç kesmemek, uzun bırakmak veya eğmek, bükmek genaratif faaliyete yardım eder.
8. Dallar toprağa paralel olarak eğilmeli, keskin yay teşkil edecek şekilde kuvvetli eğilmemeli, çünkü bu noktadan oluşacak dik büyüyen dallar ağaçların gelişme dengesini bozabilir.
9. Aynı noktadan yan yana büyüyen aynı kuvvetle dalların gelişmesine izin verilmemeli, geniş açılı dal bırakılarak dar açılı büyüyen dal çıkartılmalıdır.
10. Ana dalların gövde ile yaptıkları açılar 45-60 derece olmalıdır. 45 derece den dar olan ana dalların dış etkilere karşı direnci zayıf olur.
11. Çok kuvvetli anaçlar üzerinde aşılı elma ağaçlarında katlı piramit ve palmet şeklinde, ilk katla, ikinci kat arasındaki yükseklik 80-110cm olmalı, diğer katlar belirtilen rakamlardan 10cm azaltılarak oluşturulmalıdır. Ancak zayıf ve orta kuvvette anaçlar üzerinde aşılı fidanlar kullanıldığı takdirde, belirtilen bu yükseklik çok fazladır.

BUDAMA ZAMANI
Budama zamanı, meyve ağacının toplu büyümesini, kesime karşı göstereceği tepkiyi, verimini, fizyolojik ve ekonomik ömrünü etkiler. Budama kış ve yaz (yeşil ) olmak üzere iki ayrı ve zıt mevsimlerde yapılır.
1.Kış budama zamanı;
Kışı ılık geçen yerlerde meyve ağaçlarının kış dinlenmesine girmelerinden sonraki süre, budama bakımından, en uygun bir zaman dilimidir. Ancak kışı sert geçen yerlerde şiddetli donlardan önce, budamanın yapılması doğru olmaz. Meyve ağaçlarını budamak için en uygun dönem, yaprak dökümünü izleyen günlerle ilkbahar gelişme periyodunun başlaması arasında geçen dönemdir.
2.Yaz budama zamanı:
Yaz boyunca meyve ağaçlarında sürgünlerin seyreltilmeleri, uç alma, bükme, eğme, dalların birbiriyle karşılıklı olarak bağlanmaları ve açıların genişletilmeleri, daraltılmaları gibi yapılan işlemlerin tümüne yaz budaması denir.
Yaz budamasında anaç, meyvelerin daha iyi renklenmelerini sağlamak, vajatatif gelişmeyi düzenlemek, kış aylarında yapılacak budama işlemlerini azaltmak ve derim işleri ile kültürel etkinlikleri geliştirerek kolaylaştırmaktır.
Yaz budaması özellikle meyve ağaçlarının şekillendirme yıllarında yapılması gerekli olan önemli bir teknik işlemdir. Meyve ağaçlarında, yaz budaması ilkbahar gelişme periyodunun sonu ve yaz gelişme periyodu içerisinde sürgünler odunsulaşmaya başladıktan sonra yapılabilir. Genellikle ağaçlar üzerinde şekli bozan, büyümeleri istenmeyen gelişmeleri ama yardımcı dalların zararına olan dallar kesilerek çıkartılabilir yada eğilip bükülebilir. Bazı dallar da açıları genişletilerek gelişmeden alıkonulabilir.
Meyve Ağaçlarında Verilecek Şekiller
Günümüzde meyve ağaçlarında elmadan örnek vermek gerekirse anaca bağımlı olarak değişik şekilde terbiye imkanları mevcuttur. Genelde kuvvetli gelişen anaçlar üzerindeki terbiye şekilleri ve bodur gelişenler üzerindeki terbiye şekilleri; Goble, Doruk dallı, Değişik doruk dallı, Piramit, Merkezi lider, Hytec, Selender spendle type, Vertical axis, Trellis espallier sistemi vs. şeklinde sayılabilir.
Bunun gibi her ülke kendine uygun bir terbiye sistemi belirlemiş. Bunu belirlerken iklim, toprak gibi faktörlerinde etkisi ile bunlar belirlenmiş. Ben sizlere fazla sistem anlatıp bunlar arasındaki farkları anlatma gibi bir yöntem izlemeyeceğim. Benim düşüncem kuvvetli anaçlı ağaçlarda ve bodur anaçlı ağaçlarda birer sistem anlatmak olacaktır. Bu sistemler aşağıda anlatılmaktadır.

MERKEZİ LİDER TERBİYE SİSTEMİ
Bu tip bir budama şeklini çöğür anacı, MM111, MM106, gibi kuvvetli gelişen veya yarı bodur gelişen anaçlar üzerinde aşılı olan elma çeşitlerinde uygulamak mümkündür. Bunlar değişik sıklıkta dikilmiş olabilir. 5x5, 6x6, 4x3, 4x2m ebatlarında dikilebilir. Genç elma ağaçları için en kolay terbiye sistemi merkezi lider sistemidir.
Dikim sonbaharda ağaçların yaprak dökümünden ilkbaharda gözler uyanıncaya kadar olan sürede yapılabilir. Kışı sert geçen yerlerde tepe kesimi bahar aylarında yapılmalıdır.
Meyve bahçesinde dikilecek fidan dallı veya kamçı şeklinde dalsız olabilir. Dikim sistemine göre açılan çukurlara aşı noktası 5-10 cm toprak yüzeyinde olacak şekilde kök tuvaleti fidanlar dikilir. Eğer fidan kamcı şeklinde dalsız fidan ise dikimden sonra bunun 60-75 cm üzerinden (spur ve yarı bodurlar 75-85) tepesi vurulur. Genellikle lider toprak yüzeyinden 60-85 cm mesafede tepesi vurulur. Spur ve yarı bodur ağaçlarda 75 cm, standart ağaçlarda 90 cm den tepe kesimi yapılır. Tepesi vurulurken ki son göz aşı noktasının ters tarafında olmalıdır. Böylece yetişen ağaç bir denge halinde olabilsin. Eğer dallı fidan dikilecekse bir veya iki yaşlı o zaman 4-5 geniş açılı yan dal bırakılır. Bu dalların en düşük olanı 45 cm toprak yüzeyinden yukarı olmalı ve bu dallar arası düşey olarak 5-10 cm aralık olmalıdır. Bu yan dalların 1/4 kesilerek uç alınmalıdır. Yan dallar ağaç etrafına eşit mesafeden yerleştirilmelidir.
Image6.jpg

BİRİNCİ BÜYÜME SEZONU
Dikimi takip eden yaz ayları başında şekil verme işlemlerine başlanır. Sürgünler 7,5-10 cm olunca yaz budamasına başlanır. İlk iş olarak dik büyüyen fidanın üst tarafına en yakın olan sürgün lider olarak seçilir.
Özellikle dar açılı çıkan dalların açıları yayıcılarla (kürdan, mandal, kamış vs.) genişletilmeli. Dalsız bir fidan dikildiğinde yaz aylarında oluşan sürgünlerden 3-6 tane iyi ana dal seçilir. 5 tane olması idealdir. Diğer çıkan sürgünler varsa çıkartılır. Liderle rekabet edenler çıkartılır. Dallar arasında düşey olarak 7,5-25 cm arası bir mesafe olabilir. Böylece birinci katı oluşturacak dallar seçilmiş olur. En alt dal ile toprak yüzeyi mesafesi arası en az 45cm olmalıdır.
Birinci katı oluşturan dalların en üstündekinden 60-70 cm yukarısından liderin tepesi vurulmalıdır. Oluşturulan açıları genişletilen yan dalların 1/4 ü kesilir. Yan dalların ucu lider seçilen daldan aşağıda olmalıdır.
Resim
İKİNCİ BÜYÜME SEZONU
Birinci katın 60-75 cm üzerinde ikinci bir kat oluşturulmalı. Bu ikinci katında açıları geniş olmalı. Gövde ile dal arası açı 35-60o arasında olmalı. Geniş olanlarda daraltılmalıdır.
Image5.jpg

Yeni oluşturulan ikinci kat birinciden daha kısa olmalı. Alttakini gölgelememeli. İkinci katın dalları birinci kat dalları üzerine gelmemeli, iyi yerleştirilmeli. Ana dalların 1/4 kısaltılmalı. Bu tip bir budama ile piramit şekli (Noel ağacı) şekli elde edilir. Dal açıları 45-60o arasında olmalı. İkinci kat olarak 3-4 dal seçilir. Alt kattaki ana dallarda çatallar çıkarsa bu hep aynı yönde bırakılmalı, simetriye dikkat edilmeli.
ÜÇÜNCÜ VE TAKİP EDEN DİĞER YILLARDA BUDAMA
Önceki yapılan işlemlere devam edilir. Her yıl ana dalların ve liderin ucundan 1/3 kesilir. Ağaç çeşidine, toprak ve iklim durumuna göre 8-12 ana dal olgun verim çağında bir ağaçta bulunmalıdır. Buna göre ihtiyaca göre 3. Bir kat da oluşturulabilir.
Image8.jpg

Her ana dal arasında düşey olarak 10-15 cm bulunmalı. Açılar dar ise genişletilmeli, yaklaşık 35-65o lik bir açı olmalı. Ölü dallar, hastalıklı ve kırılmış dallar seçilerek budanır. Dar açılı ve dik büyüyen dallar, yaz budaması boyunca çıkarılmaz kış budamasında çıkarılır. Yan dallarda az yan sürgün varsa tepesi 1/4 oranında kısaltılır ve sürgüne teşvik edilir. Merkezi lidere ve ana yan dallara rakip dallar yaz budamasında çıkarılır. Yan dallar ilk beş yıl açı genişletmeye açı genişletmeye ihtiyaç duyar. Yayılan yada açısı genişletilen dallar sonraki yıllarda kuvveti azalır ve meyve gözü gelişimi artar.
Ağaç meyveye oturduğunda daha hafif terbiye uygulanır, minimum yaz budamasına ihtiyaç duyar. Birinci adım, ölü, hastalıklı ve zarar görmüş dallar çıkartılır ve alçak yatan dallar ile dik sürgünlerde çıkartılır ve alçak yatan dallar ile dik sürgünlerde çıkarılır. Kuzeyi önlemek için şekil verme ve destek kesimleri ile yan dalların tepesini vurma Noel ağacı şekli oluşturmada önemlidir. Güneş olmayı engelleyen dalları (eğer kalınsa) kış budamasında yapmak gerekir.
Image9.jpg

BODUR ELMA AĞAÇLARINDA VERTİCAL AXİS TERBİYE SİSTEMİ
Elma ağaçları için bir budama metodudur. Yeni elma çeşitleri bazı eski elma çeşitlerinden (örneğin: Golden Del. ve Jonathan gibi) çeşitlerin fiyatlarından daha yüksektir. Eğer bir yetiştirici yeni bir elma üretmek isterse onun bazı özellikleri taşımasını talep eder. Mesela, eski çeşitlerden daha karlı olmalıdır. Yoğun bahçe dikim sistemleri (örneğin; vertical axis sistemi gibi) dikimden 2 veya 3 yıl içinde meyve verebilir. Bunun tersine düşük yoğun bahçe sistemleri genellikle daha az (dekara 40-50 ağaç) dikilir. Bunlar üretime geçinceye kadar genellikle 5 yıla ihtiyaçları vardır. Yoğun üretim sistemleri vertical axis sistemi meyvenin daha erken elde edilmesinde ilave yararlar sağlar. Budama ve hasat maliyetleri azalır.Çünkü ağacın hacmi küçüktür. Daha az ilaç ve gübre kullanılır. Fakat bazı dezavantajları da vardır. Tesis maliyetleri ki bu telli bir sistemi içerdiğinden maliyeti yüksektir. Bunun yanında daha yoğun idare teknikleri ihtiyacı vardır. Hastalık ve böcek zararlıları kolayca yayıldığından dolayı daha yoğun bir idare gerektirir.
Bodur elma ağaçları M9, M26 anaçlı ağaçlarda uygulanan vertical axis terbiye sistemini anlatmaya çalışacağım. Bunları tek sıralı, iki sıralı ve üç sıralı dikim sistemi ile dikebiliriz. İstenilen dikim sistemine göre dikilecek olan bodur anaçlı olan bu fidanlarda muhakkak bir destek sistemine ihtiyaç vardır. Bu destek sistemi için her bir fidana bir direk kullanılabilir. İkinci bir yöntemde telli terbiye sistemidir. Bu metot da iki direk arasına dikim mesafesine bağlı olarak 4-6 bodur ağaçlık yer sağlanır. Şekilde de bunu göstereceğim. Burada tellerin düşey sayısı ve nihai yüksekliği isteğe bağlı olarak 3-6 sıra tel döşenebilir. En alttaki tel 45-60 cm yerden yükseklikte ve diğer düşey aralıklarda yine aynı mesafede 45-60cm olmalıdır. En üstteki teli yüksekliği hasat metoduyla ilgilidir. Hasat yerden yapılacaksa en üsteki tel yerden 180 cm yüksekte olmalıdır. Eğer bir toplama platformu, merdiven kullanılacaksa 240-300 cm yükseklikte olabilir.
Direkler demir, beton veya ahşap olabilir. İki direk arası mesafe 10-14 m. Arasında olmalıdır. Direkler dikim mesafesine bağlı olarak iki fidanın ortasına dikilmelidir. Baştaki ve sondaki direkler daha derine dikilmeli ve desteklenmelidir. Direklere 3-4 mm kalınlığında galvanizli tel büyüme sezonu ortasında gergince çekilmelidir.

DİKİMDE BUDAMA
Dalsız fidan dikilecekse onlar yaklaşık 76 cm’den tepeleri kesilir. Bir veya iki güçlü dal olduğunda onlar çıkartılmalı ve lider yaklaşık 76 cm’den budanmalıdır. Dallı fidanlar da kullanmaya elverişli en üst dalın yaklaşık 25 cm üzerinden liderin tepesi kesilir. Bu mesafe genellikle aşı noktasının yaklaşık 89-114 cm arasındadır.
Yeni dikim fidanlar tepesi kesilmiş dallardan yararlanılabilir ve bazı dalların kaldırılması tamamlanır. Çünkü her dikim yeri farklıdır, yalnızca genel tavsiyeler verilebilir. Bazı fidanlık fidanları aşırı bir dal sayısına sahip olabilir. Bu sebeple, onlar düşey ve ağaç etrafının her ikisine de iyi dağıtılan aşağı yukarı yedi dala seyreltilmelidir. Oldukça fazla dal bırakma şaşırtma şokuna yardım edecektir (normal büyüme ve yaprak çıkarma da başarısızlık), ve merkezi liderin zayıf gelişimine de sebep olabilir.
Dalların tepesini vurmada karar verirken birkaç faktöre dikkat edilmelidir.
1- Dikim tarihi
2- Dalların sayısı ve numarası
3- Gözsüz dala çeşidin eğilimi
Dikim tarihinden sonra, dalların uzunluğu ve sayısı daha önemlidir ve çeşidin ölü göz teşekkülü daha önemlidir. Çok çeşitli dalların tepesi vurulabilir.
Dikim tarihi gecikince budamayı durdur veya tam çiçeklenmeden sonra dallar en azından %50’si çıkartılmalıdır. Dikim tarihi erkense (ortalama tam çiçeklenme tarihinden 6 hafta daha önce) budama sertliği dalların sayısı ve uzunluğuna bağlı olacaktır. Nispeten az dallı ağaçlar için (3-5), 61 cm’den daha az uzunluktaki her biri, dalın budanması isteğe bağlıdır. Tepesi vurulmayan, bırakılan dallar ikinci yıl mahsulü daha çok meydana gelecektir. Bununla birlikte, hafif eğme ve uzunluğunun yukarı doğru dörtte birini çıkarma dallanmayı ve gövdeye yakın spur gelişmeyi (ölü gözü azaltmaya) ve dalların sertleşmesini arttıracaktır.
Uzun dallar uzunluğunun 1/3 ile ¼ arası çıkarılarak yaklaşık 61 cm’ye kısaltılmalıdır. Dallardaki budama, ağacın yer üstündeki bölümünün azaltılması nakliye ile oluşacak şokun önlenmesine yardım edecek ve daha küçük kök sistemiyle daha yakın denge oluşturacaktır. Çok dallı ağaçlarda dalların budanması da ölü göz oranını azaltacak ve dallanmayı arttıracaktır. Budama dalları da sertleştirdiğinden ikinci yılda ürün vermeye başladığında ara dalları yukarı bağlama ihtiyacını azaltır.
Image10.jpg

BİRİNCİ SEZON (MEVSİM)
İdeal bir vertical axis bahçesi kurmak için bir lider ve aşağısında dört yan dal ki bunlar ağacın etrafına düzgün yayılmış dallara sahip olmalı. Bu yan dallarda merkez liderin etrafında uygun yayılmış, toprak yüzeyinden 45 ile 76 cm yükseklikte ve geniş açılı olarak (merkezi lider ile açı 45-60 derece) bulunmalı. Satın alınan ağaçlarda bu şartlar eksiktir. Bu sebeple toprak yüzeyinden 45 cm’e kadar olan mesafede hiç dal bırakma. Ana lider ile dar açı yapan dallar ve uygun yayılış göstermeyen ana gövdedeki dallar uzaklaştırılmalı.
Eğer ağaçta sadece 2 dal varsa onlar kesilmeli ve ana lider 75 – 80 cm yüksekten kesilerek yeni lokal dalların büyümesi teşvik edilir. Yeni lider yaklaşık 45 cm büyüdüğünde liderin ucuna yakın yerleşmiş 1., 2. ve3. dallar uzaklaştırılır. Daha aşağıdaki dalların gelişmesi sağlanır. Lider de hereğe bağlansa iyi olur. Haziran başlarında en az 60 dereceden daha az açılı (liderden) dallar uygun yayılışta bulunulmalı ve bu açı ile aşağıya bağlanmalıdır. Tel veya plastik yayıcılar ve diğer ticari ürünler kullanılabilir. Açıların açılması için çimento ağırlığı veya çamaşır mandalı kullanılabilir. Bu ucuzluk sağlar. Bununla birlikte çimento ağırlıkları kullanıldığı zaman dallar başlangıçta 60 dereceden daha az bir açı ile tutulsa iyi olur. Çünkü dal açısı zamanla artar. Ağaç ağırlıkları Ağustos sonundan sonraki bir zamanda dallardan kaldırılabilmelidir.
Image12.jpg

(A) Dallar birinci büyüme sezonunun haziran başlarında gövde ile 60 derecelik bir açıya açılmalı. (B) Dal açmada çamaşır mandalı ile tutturulan ağırlıklar kullanılabilir.
Dikimden hemen sonra destek sistemine ana gövde bağlansa iyi olur. Bir yaşlı fidan üzerindeki dallar da genellikle yatay ve yataydan 30 derece yukarı açılı dallar çok arzu edilmez. Yataydan 45 derece daha yukarı açılı dallar aşırı büyümeyi ve meyvelenmeyi teşvik etmek için 30 derece veya daha aşağı açıya bağlanmalıdır.
İlk yaz büyümesi boyunca dallanma ve spur gelişimi ana dallar üzerinde olacaktır. Birkaç yeni dal ve yeni bir lider kesim noktasının hemen altında çıkacaktır. Birinci durgun budamada amaç ana iskeletin aşağıdan güçlü bir kat gelişmesini teşvik etmek ve ağacın üstünlüğünün zirvesine ulaşmasını yakınlaştırmaktır. Merkezi lider düşey bir pozisyonda bağlanırsa ve budanmadan bırakılırsa bu amaç gerçekleşmez. Birkaç budama ihtimali vardır ki bunlar; güçlü ve alçaktan bir taç oluşumu teşvik edilmesi ve doruk büyümesinin azaltılmasıdır.
Nispeten güçlü dalların tümü 30 derece aşağıya veya yatayın biraz üzerinde bağlansa iyi olur. Açı, dala ve ağaç kuvvetine bağlıdır. Dallar ve ağaçların nispeten zayıf büyümesi için 30 dereceye yakın bir açı uygundur, ama büyüme güçlüyse daha yatay bir pozisyon uygulanabilir. Dik sürgünler tamamen budanır ve çatal dallar teklenir.

İKİNCİ SEZON
Dikimde dallı olan ana dallarda spurlar üzerinde çiçeklenme meydana gelecektir. Bodur anaçlarla, m-9 gibi mütevazı bir ürün alınacaktır ama genç ağaçların çok ürünlenmesinden sakınılmalıdır. Özellikle ağaçlar zayıf büyüyorsa. Zayıf ağaçların meyveye yatmasına müsaade edilmemelidir. Ağaçlar kamçı olarak dikildiği için genellikle ikinci yıl çiçeklenmeyecektir. Dallı fidanlardan dolayı birinci yılda iyi yetiştiler ve dekara 250-1000 kg kadar ürün alımı erken verimli çeşitlerde Gala veya Jonagold gibi beklenebilir.
Martta liderle rekabet eden güçlü dalların çıkarılmasıyla ağacın dar piramit şekli korunmaya çalışılır. Meyve tutumundan sonra bir ağaçta 2 veya 3 elma bırakılabilir, bununla birlikte elmaların çoğu Haziran’a kadar çıkartılmalıdır. Dalların vejetatif büyümesi için oldukça fazla meyve bırakılmamalıdır ve ağacın sonraki hayat süresini azaltır. Haziranda dalla 60 dereceden daha az bir açıda yayılmalı ve ağırlık takılmalıdır. Kök sürgünlerinin çıkarılması yaz süresince yapılmamalı, sonbahar veya durgun sezon boyunca çıkartılabilir.
Image13.jpg

İkinci büyüme sezonunun ilkbahar başlarında merkezi lidere rakip olan güçlü dallar çıkartılmalıdır
ÜÇÜNCÜ SEZON
Terbiyenin başarıldığı yıllar süresince budama temel yapı tamamlanıncaya kadar ikinci yılda tarif edilene benzer olacaktır.
Merkezi lider en üst tele ulaşınca, iki yöntemden biri takip edilebilir. Lider bir istikamet (baskı) içinde kıvrılabilir ve en üst tele bağlanır. Sonra, bükülen yerin altında bir yan sürgün geliştiğinde ve yeterli büyüklüğe ulaşınca o ters yönde tele bağlanır. Diğer yöntem en üst telin hemen altından lideri kesmektir. Yeni yan sürgünler geliştiğinde başlıca ikisini en üst tele bağla ,kafi uzunluğa gelir gelmez her birini ters yönlerde gerilir. Son yöntem katların gelişmesi için yeterli dal güvencesini biraz daha fazla verir.
Bitişik olan ağaçların dalları veya ana dalları değene kadar, tellerin meyvelenmiş dallarla tüm kısımlarını örtmesini sağlamak için bir(kaplama) örtme arzu edilir. Her yıl, meyveli dalların telleri kaplamasının ardından, budama güneş ışığının iyi işlemesini sağlamak için dışarıdaki seyreltme ile sınırlamalıdır. Fazla yan sürgünler erken yıllar süresince bırakılır, üç dört yıllık bir süreden sonra tedricen çıkartılmalıdır. Ağaç sırasının genişliği 90-120 cm istenmesinin sürdürülmesi için kenar dalları seyreltme kesimleriyle buda.
DAHA SONRAKİ YILLAR
Olgun dikimler, dalların tele sardığı ağaç çiti sistem yalnızca senelik durgun budamanın makul bir miktarına ihtiyaç duyar. Ağustosta aşırı ve istenmeyen sürgün büyümeleri çıkarılır.
İyi dallanmış ağaçlar dikildiyse üç yılda dönüme 2-4 ton arasında bir ürün meydana gelmelidir. Yeni yüksek karlı çeşitlerin sık dikim meyve bahçeleri ile kurulu ağaçlardan ağırlıklı ürün almak güçlü ekonomik motivasyondur. Bununla birlikte üçüncü yılda aşırı verimli ağaçların iki yılda bir ürünlenme gibi (peryodizite) ciddi bir neticesi dikkate alınmalıdır.
İkinci yıldaki gibi kuvvetli dallar yaz mevsiminde iple veya lastik bantla bağlayarak veya terbiye ağırlığı kullanımıyla yatay bir doğrultuda terbiye edilmelidir. Takip eden üçüncü yılda durgun sezonda merkezi lider budama ve terbiyesi evvelki yıllarda kullanılan yöntemleri takip etmelidir.
Dördüncü beşinci yıllarda ,yazın ana dalların yerini belirleme ve durgun budama evvelki yıllardaki gibi aynı olacaktır. Ağaç son yüksekliğe ulaştığı ve üst dallar üzerinde meyvelendiği zaman merkezi lider iki üç yaşlı dal içine doğru geriye kesilmeli, yeni lider sürgün olarak zayıf bir yan dal bırakılmalıdır.
Erken ilkbaharda liderle rekabet eden güçlü dallar uzaklaştırılır. Erken ilkbaharda ağacın ucuna yakın dalların açılmasına (yayılmasına) devam edilir. Bu zamana kadar ağacın alt kısımlarında dallar oluşturulmalıdır. Destek için lider direğe bağlanır. Haziranın ortasına kadar lider direğin en üstünde olmalıdır (yaklaşık 240 cm uzunluğunda). Dal kırılmalarını önlemek için ve meyve büyüklüğünü ve kalitesini geliştirmek için meyve seyreltmesine ihtiyaç olacaktır.
Image14.jpg

Üçüncü yılın sonundaki durgun sezonda komşu ağacın birlikte büyüyen ve temas eden alçaktaki dalları budamalısın.
Dinlenme döneminde komşu ağacın birlikte büyüyen alt dalları budanır. İki yaşlı ve daha yaşlı dalları piramit şekli formunda, daha az güçlü bir yan dal yapmak için geriye kesin. Bir yaşlı dallar kesilmemeli, bu olay aşırı büyümeyi teşvik eder. Tele alınan eski dallar çıkarılır.
OLGUN AĞAÇLARIN İDARESİ
Vertical axis meyve bahçesi sisteminde olgun ağaçların yüksekliği genellikle yaklaşık 300 cm’dir. Sonra merkezi lider direğin üstünden öteye büyüyebilir, fazla kıvrılabilir ve ağaç büyüklüğü limitine kadar en üst tele bağlanabilir veya durgun sezon boyunca iki yaşlı dallar üzerinde daha az güçlü yan dal için geriye budanabilir.Vertical axis sisteminde alçak dallar daimidir ama iki yaşlı veya daha yaşlı dallar budama kesimleriyle periyodik olarak kısaltılır. Ağacın daha yukarı kısımlarında dar şekli korumak ve yeni dallar oluşturmak için merkezi lidere yakın kesimler yapılmalı. Stap (kütük) kesimlerin dibindeki vejetatif gözler yeni bir dal üretecektir ve yeni meyveli sürgün sağlayacaktır. Diğer dalın üzerine çıkan dallar ve gölgeli alçak dallar çıkartılmalıdır.
Image15.jpg

(A) Ağaç uygun yüksekliğe gelince, merkezi lider kıvrılmalı ve direğe bağlanmalıdır veya (B) yeni bir lider oluşturmak için zayıf bir yan dal üzerinden geriye kesim yapılmalıdır.
Image16.jpg

Vertical axis sistemi uygulanmış bir bahçede ileriki yıllarda görülebilecek yukarıdaki gibi olacaktır
Bu mesaja eklenen dosyaları görüntülemek için gerekli yetkilere sahip değilsiniz.
Kullanıcı avatarı
Bennur
Hobibahçemiz
 
Mesajlar: 3063
Kayıt: Cum Şub 05, 2010 23:29
Konum: İstanbul

Re: Meyve Ağaçlarında Budama

Mesajgönderen Bennur » Cum Mar 30, 2012 19:46

Meyve ağaçlarını budama işlemleriyle kısa zamanda ürün vermeğe başlatabileceğimiz gibi, meyveye başlama zamanını da geciktirebiliriz. Örneğin, meyve fidanlarında dalların kesilmeden bırakılmaları, eğilmeleri, bükülmeleriyle bunlar üzerinde çiçek tomurcuğu oluşumunu hızlandırır ve meyve ağacını çok kısa sürede meyve vermeğe yönlendirebiliriz. Öte yandan, bir fidanın dalları kısa kesilir ve bu işlem her yıl tekrarlanır ise çiçek tomurcuğu oluşması o denli geç olur. Ayrıca, değişik kuvvette anaçlar kullanarak meyve ağaçlarının bodurlaşmalarını ya da onların çok kuvvetli bir taç yapmalarını teşvik edebilirsiniz. Bunun yanında, meyve ağaçlarının içinde bulunduğu çevre koşullarının da, bunların gelişmesi ve ürün vermesi üzerine etkilerini anlamak gerekir. Bu nedenledir ki, değişik çevre koşullarında yetiştirilen meyve ağaçlarının sağlıklı gelişmeleri ve kısa zamanda ürün vermeğe başlamaları için, budama tekniğinin iyi bilinmesi ve uygulanması ile diğer kültür önlemlerinin gereği gibi yerine getirilmesi zorunludur.

Budama tekniği:
1. Meyve ağaçlarında, meyve faaliyeti ile dal-yaprak-sürgün gelişmenin birbiriyle uyumlu olması gerekir. (fizyolojik denge) Değişen ekolojik koşullarda meyve ağaçlarının kesime karşı gösterecekleri tepkiler, çeşit ve türlerin kalıtsal yapıları, çeşitlerin üzerine aşılandıkları anaçlar dikkate alınarak uygulanacak budama işlemleri, meyve ağaçlarının kısa zamanda fizyolojik dengeye girmesini sağlayacağı gibi, gençlik kısırlığı döneminin uzun sürmesine de neden olabilir. Örneğin Jonathan ve Golden Delicious gibi elma çeşitlerinin orta derecede bir kesilme isteği gösterdiği, bu çeşitlerin fizyolojik dengeye girdikten sonra da, bu düzeni devam ettirebilmeleri için her yıl yıllık sürgünlerinin 1/3'ünün kesilmesinin gerekir. Bu örnekte görülüyor ki, meyve ağaçlarının fizyolojik dengesi ile budama işlemlerinin şiddetle uygulanması arasında önemli bir ilişki vardır.

2. Bir meyve ağacında, ana dallar tacın oluşumunu sağlar. Yardımcı dallar, ağaca şekil verir. Meyve dalları ise çiçek faaliyeti yönlendirir. Bu nedenle, meyve ağaçlarının özellikle şekillendirilme devrelerinde, budama işlemleri yeşil aksam gelişmenin görüldüğü odun dallarına uygulanmalı, meyve dallarına, zorunlu olmadıkça dokunulmamalıdır. Bu ilkeye uygun olarak hareket edildiği taktirde, meyve ağaçlarına iyi bir şekil verilebileceği gibi, kısa zamanda meyveye yatması da sağlanır. Örneğin budamanın büyüme noktalarına uygulanması şeftali, kayısı ve erik gibi sert çekirdeklilere verimi artırır.

3. Meyve ağaçlarında budamaya başlamadan önce ağaçların toplu gelişmeleri incelenmeli, bu toplu gelişme içerisinde, her ana dal ayrı olarak ele alınarak budamaya başlanmalıdır. Aksi halde yapılacak budamalar ana dallar üzerinde onarılmaz hatalara neden olabilir. Örneğin, bazı ana dallardan çok fazla dal çıkarılması o ana dalı çıplaklaştırır.

4. Genel olarak, meyve ağaçlarında vegetatif geliş-me meyve ağaçlarının büyüme noktalarında, yani uç kısımlarında olmaktadır. Bu nedenle iyi şekillendirilmiş bir ağaçta dal kesmeleri vegetatif gelişmenin oluştuğu uç kısımlarda uygulanmalıdır. Çünkü, ana dalların alt kısımlarından çıkartılacak dallar, çıplaklaşmalara neden olabileceği gibi, bazende kesilen noktalardan obur dallar oluşabilir. Bu durum, ağaçların şekillerini bozacağı gibi, iç kısımlarına ışık girmesini önleyebilir ve besin maddelerinin boşa harcanmalarına neden olur.

5. Yardımcı dal oluşumu üzerinde titizlikle ve önemle durulmalıdır. Yardımcı dallar, ana dallar üzerinde mümkün olduğu kadar eşit uzaklıkta ve aynı yönlerde oluşturulmalıdır. Yani bir ana dalda yardımcı dal sol tarafta oluşturulmuş ise, diğer ana dal üzerinde oluşturulacak yardımcı dallarda aynı yönde olmalıdır. Ağaçlarda görünüş bozuklukları olabileceği gibi meyve ağacının bazı kısımlarında büyük boşluklar, bazı yönlerinde ise, dal sıklıkları ile birlikte taçta düzensizlikler ortaya çıkar. Öte yandan, ana dallar ile yardımcı dallar arasında vegetatif gelişme bakımından rekabet olmamalı, yardımcı dallar, ana dallar kadar ya da onlardan kuvvetli olmamalıdır. Aksi taktirde, yardımcı dallar kuvvetli gelişerek ana dalların yerine geçebilir. Bu durum, meyve ağaçlarının toplu gelişmeleri üzerine olumsuz etki yapar, ana dalların gelişmeleri geriler veya durabilir, üründe azalmalar olabilir ve yan taraflara doğru gelişme gösterir. Meyve ağaçlarının şekil bakımından düzenli gelişmelerini sağlayabilmemiz için, yardımcı dallar, ana dalların büyüme noktasından en az 15-25 cm daha aşağıda seçilmelidir. Öte yandan, ana dallar üzerinde seçilecek yardımcı dalların eşit uzunluk ve kuvvette olmalarına çaba gösterilmelidir. Seçilecek yardımcı dalların birinin çok zayıf, diğerlerinin kuvvetli olmamasına dikkat edilmelidir. Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasındaki açının 45°C olmasına da dikkat edilmelidir. Açıları dar olan yardımcı dalların zamanla kırıldıkları, daha geniş açılı yardımcı dallarda ise vegetatif(dal-yaprak) gelişmenin gerilediği ve meyve dalları oluşumunun arttığı izlenebilir.

6. Ana dallar arasında gelişme bakımından denge-sizlik göze çarpıyorsa, aşağıdaki önlemler alınmalıdır.
a. Kuvvetli dallar üzerindeki meyveler tamamen bırakılarak zayıf dallardakiler seyreltilmelidir. Bu uygulama ile besin maddelerinin çoğunun meyvelerde toplanmasını sağlayarak kuvvetli gelişen dalların vegetatif gelişmesini geriletir, buna karşın, zayıf dallarda, uygulanacak meyve seyreltmesi ile besin maddelerinin dalların vegetatif gelişmesine ve kuvvetlenmesine harcanmasını sağlarsınız. Bu uygulamalar sonucu, yardımcı dalların gelişmeleri her iki dalda eşit duruma gelebilir.
b. Kuvvetli dal üzerinde çok miktarda dal bırakılarak besin maddelerinin bir noktaya akmalarına engel olunmalı, zayıf dallarda dal seyreltilmesi yapılarak besin maddesi akışları büyüme noktalarına yönlendirilmelidir.
c. Kuvvetli vegetatif gelişme gösteren ana dalların açıları genişletilmeli, zayıf büyüyenlerinki ise daraltılmalıdır

7. Besin maddelerinin dağılmaları ile depo edilme-
leri meyvelerin gösterişli ve kaliteli olmaları, dalların ışıktan eşit şekilde yarar sağlayabilme-leri ve kültür işlemlerinin kolaylıkla uygulana-bilmesi için gövde üzerinde ana dallar, mümkün olduğu kadar aynı yükseklikte ve eşit açılarda dağılmalı, eşit kuvvette olmalıdır. Bunlar üzerin-de seçilecek yardımcı dallar aynı yönde, eşit kuvvette ve sarmal dağılım göstermelidir.

8. Dalları kısa kesmek vegetatif gelişmeye, hiç kesmemek, uzun bırakmak veya eğmek, bükmek Meyve verimine yardım eder. Bu nedenle sürmesi istenen dal kısa kesilmeli, meyve dallarının oluşması isteniyorsa dallar uzun bırakılmalı, hiç kesilmemeli
veya eğilmeli ya da bükülmelidir. Dallar toprağa paralel olarak eğilmeli, keskin yay teşkil edecek şekilde kuvvetli eğilmemelidir.

9. Aynı noktadan yan yana büyüyen aynı kuvvette dalların gelişmesine izin verilmemeli, bu gibi durumda geniş açılı dal bırakılarak, dar açılı büyüyen dal çıkartılmalıdır. Ana dalların üzerinde oluşacak dallar ile doruk dalından oluşacak karşılıklı dallar çekilip sardırılarak bağlanmalıdır. Meyve ağaçlarında ana dalların, gövde ile yaptıkları açılar 45°-60° olmalıdır. Açılar dar ise yere bir kazık çakılarak dal buna bağlanmalı açı genişletilmelidir. Geniş açılı dalların doğal etkilere karşı dayanmaları daha fazladır ve bu gibi dallar kolay kırılmazlar. Ancak, bu gibi dallarda vegetatif gelişme yavaş, generatif (çiçek -meyve) faaliyet hızlıdır, yani açıları geniş olan ana veya yardımcı dallar üzerinde meyve tomurcukları daha fazla oluşur, dar açılı olanlarda ise sürgünler oluşur, meyve tomurcukları oluşumu ise çok geç ve güçtür.
Ekolojik faktörler dikkate alınarak gövdelerin toprak yüzeyinden yüksekliği, kurak bölgelerde 40-60 cm; nemli bölgelerde 60-80 cm olmalıdır. Yol kenarına dikilecek meyve ağaçlarının gövde yüksekliği ise 120 cm veya daha yüksek olabilir.

10. Dalların çıkartılmalarına ilk önce dalın alt taraflarından biraz kesmekle başlanmalı, sonra dal, dal yastığı korunacak şekilde, üst kısımdan kesime devam edilerek çıkartılmalıdır.
Resim
11. Ana dallar ile yardımcı dallar arasında sadece meyve dalları oluşturmaya çalışılmalı, özellikle elma, armutlarda kısa, meyve dalı oluşumunu sağlamak için çok hafif budama yapılmalıdır. Şeftalilerde kuvvetli karışık meyve dalı oluşturulmalıdır.

12. Budamanın en büyük özelliklerinden birisi meyve ağaçlarında çiçek gözü oluşumuna olumlu etkisidir. Genç ağaçlarda uygulanan budama ağaçların çiçek ve meyveye yatmalarını geciktirir. Şiddetli budama gelişmeyi, zayıf budama ise çiçeklenmeyi teşvik eder. Ürün budamasında budama, genelde çiçeklenmeyi arttırır.

13- Meyve dallarının ömürlerini uzatmak ve mahsuldar kılmak için bunların daimi olarak güneş görmeleri gerekir. Bunun için ağacın iç kısımlarına kadar güneş ışığının girebilmesi daima sık dalların seyrekleştirilmesi gerekir. Ancak burada dikkat
edilmesi gereken ağacı çok seyrekleştirerek büsbütün güneş görmesi doğru değildir. Güneş ışığı içeriye süzülerek girmelidir.

14- Ağaçların fazla yükselmelerine meydan verilmemelidir. Fazla uzayan dallar varsa bir yan dal üzerinden kesilerek kısaltılmalıdır. Aynı zamanda ağacın üzerinden çıkan obur dallardan sıkışıklık yapanlar daima kesilmeli ve büyümelerine meydan vermemelidir.

15- Ağaçlar üzerinde budamanın, mahsul toplamanın, mücadelenin kolaylıkla yapılabilmesi için dallar arasında yeter miktarda aralık bulunmalıdır. Kalın dal kesimi yapıldığında esasen her kalınlıkta dal kesiminde kesim yüzeyine macun sürülmelidir.

16- Yeni kurulan meyve bahçelerine dikilen fidan da, ve kış budamasından sonra, yaz esnasında ağacın muhtelif yerlerinden gereksiz bir takım sürgünler çıkar. Bunlar bu şekilde bırakıldığı takdirde kuvvetlenip odunlaşır, ağacın besinini boş yere sarf ederler. Bu sürgünler taze iken kesilir.Yaz budaması kış budamasının devamı ve tamam-layıcısıdır. Genç ağaçlardaki şekil budamasının bazı işleri de yazın yapılır.

17- Budama sonunda çıkan budama artıkları ve bahçe kenarlarındaki çalılıklar kuru bitki parçaları hastalık ve zararlıların en iyi barınak yeridir. Meyve ağaçlarına ve ürünlerine zarar veren bu hastalık ve zararlıların çoğalmaması için bu artıklar yakılmalı veya bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
Kullanıcı avatarı
Bennur
Hobibahçemiz
 
Mesajlar: 3063
Kayıt: Cum Şub 05, 2010 23:29
Konum: İstanbul

Re: Meyve Ağaçlarında Budama

Mesajgönderen Bennur » Cum Mar 30, 2012 23:19

Budama Çeşitleri:
a)Şekil Budaması: Fidanlarda dikimden sonra türlere göre değişmekle beraber, 3-6 yıl süre ile genç ağaçlara istenilen bir terbiye şeklini vermek ve sağlam bir taç oluşturmak için yapılan bir budamadır. Ağaçların türlerine, bölge ekolojisine ve toprak yapısına göre tercih edilecek bir sistemin uygulanması, ağaçların gelişmeleri erken meyveye yatmaları ve uzun yıllar üzerinde bol miktarda meyve taşıyabilecek dayanıklı bir çatı oluşması bakımından şekil budaması yapılır.

-Şekil Vermede Dikkat Edilecek Hususlar:
- İlk dal toprak seviyesinden 40 cm., yükseklikte ve hakim rüzgarın geldiği yönde veya batı yönünde olmalıdır.
- Gövde ile ana dallar arasındaki açı 45° ana dalların arasındaki açı 72 ° olmalıdır. Ana dalların gövde üzerinden çıkış yerleri arasında 15-20 cm. mesafe bulunmalıdır.
- Bırakılan 3-5 ana dal değişik gözlerden olmalı ve hiçbir zaman birbiri üzerine gelmemelidir.
- En üstteki dal, lider dal durumunda ve diğerlerinden daha kuvvetli olmalıdır. Fidan boyu arzu edilenden kısa ise ilk yılsonunda bütün dallar oluşturulamaz. Ana dal teşkili ikinci sene yapılır. Ana dallar 40-60 cm. yükseklikten ve toprağa bakan bir gözün üzerinden kesilir.Yaz gelişme periyodu içinde veya ertesi kış her ana dalın biri ana, diğeri yardımcı dal olmak üzere 2 dal seçilir.Bu dallardan biri ana dalın devamını sağlıyacak dal, diğeri yardımcı daldır. Yardımcı dal ana daldan 10-20 cm. geride olmalıdır. Bunların dışında kalan dallar kesilir veya eğilir bükülür. Aynı yılda seçilen yardımcı dallar ana dalların yönünde olmalıdır.
Ertesi yıl yine ana dalın devamını sağlayan bir dal ile bir öncekinin aksi yönünde yardımcı dal seçilir.Böylece ağaçta 5 yardımcı dal oluşuncaya kadar şekillendirilmelidir.

b)Ürün Budaması: Meyve ağaçlarının her yıl düzenli olarak verimliliklerini sağlamak, kaliteli meyve elde etmek ve fizyolojik dengeyi kararlı bir düzeyde tutmak için her yıl yapılması gerekli bir budamadır. Özellikle şeftali ağaçlarında her yıl uygulanması zorunludur. Kuvvetli gelişen elma ve armut ağaçlarında çok hafif budama, aralama, ayıklama şeklinde yapılmalı, meyve tutumu ve gelişmeyi dikkate alarak kargı, topuz ve dalcık gibi kısa meyve dallarına dokunulmamalı, daha uzun dalların uçlarında meyve gözleri bulunduğundan uç alma zorunlu olmadıkça yapılmamalıdır.
Genellikle, meyve ağaçları içerisinde bulundukları çevre ve bakım koşulları ile anaçların etkisi altında gelişir ve meyve verir. Meyve bahçesi tesis ederken, hiç şüphe yok ki, çevreye, yani, ekolojik koşullara uygun meyve tür ve çeşitler seçilmeli ve meyve ağaçlarının isteklerine göre teknik ve kültürel işler düzenli bir şekilde yürütülmelidir. Bunlardan özellikle şekil ve ürün budaması üzerinde dikkatle durulması
gerekmektedir. Ürün budamasında üzerinde kuru, hastalıklı ve zayıflamış dallar diplerinden kesilerek çıkartılmalıdır. Meyve ağaçlarında, yardımcı dallar arasında kuvvetli dallar oluşmuş ise, bunlar, meyve dalları üzerinde kısaltılmalıdır.
Bir ana veya yardımcı dal üzerinde fazla miktarda meyve dalı oluşmuş ise, bunlar arasında seyreltme yapılmalı, yani, güneş görebilir veya iyi olmuş dallar bırakılmalı, güneş görmeyen dallar ile iç kısımlarda bulunanlar çıkartılmalıdır. Ancak, bu işlem uygulanırken dalların çıplaklaşmamalarına özellikle ve özenle dikkat edilmelidir.
Ürün budamasında dal bükme ve eğmelerine yer verilmemeli, dallar ancak bağ olarak kullanılmalı-dır.Ürünün ağırlığı nedeniyle eğilerek açıları genişlemiş dallar, diğer dallarla bağlanarak veya durulması gereken bazı ilkeler mevcuttur. Yetiştirici budama yaparken bunları dikkate aldığı taktirde ağaçlan fizyolojik dengede tutabilir.

Daha önce de belirtildiği gibi, meyve ağaçları, yaşlandıkça veya sürgün gelişmeleri yetersiz olmaya başlayınca, bunların daha şiddetli budanmaları gerekir. Yani, kesimler daha kısa olmalı, bükülmüş veya eğilmiş ya da bağ olarak kullanılmış dalların bir kısmı çıkartılmalıdır. Ancak bu işlem yapılırken, dalların tümü bir yılda çıkartılmamalı, çok yıllık bir program yapılarak her yıl buna göre dallar kesilmelidir.
Ana dallar, birer birer ele alınmalı, bunlar üzerinde dikine büyüyen obur ya da birbiri üzerine gelen dallar var ise çıkartılmalıdır. Ana veya yardımcı dallardan çıplaklaşmaya yönelenler kısa kesilerek, boş yerlerde yeni dalların oluşmasına çalışılmalıdır.
Çok yaşlı meyve ağaçlarında meyve dallarından bir kısmı, özellikle yaşlı olanları kesilerek veya yaşlı meyve dalları kısaltılarak meyve dallarının yenilenmelerine çalışılmalıdır.
Resim
Bu durum, şüphesiz oldukça yaşlı meyve ağaçlarına ygulanması gereken bir ilkedir. Ancak genç, yeni meyve vermeğe başlamış ağaçlara bu kural ugulanmamalıdır.
Resim
Resim Resim Resim
Meyve seyreltmesine önem verilmelidir. Hiç şüphesiz bütün bu işlemlerden başka, zararlı ve hastalıklarla her mevsim savaşılmalı ve özellikle başta azotlu olmak üzere, diğer gübrelerin de zamanında verilmesi için özel bir titizlik gösterilmelidir. Öte yandan, meyve bahçesi içerisinde bulunduğu çevre şartlarına göre sulanmalı ve toprak işlemleri de aksatılmaksızın yürütülmelidir.
c) Gençleştirme Budaması: Ekonomik açıdan verimden düşmüş, yaşlı, gelişmesi zayıflamış meyve ağaçlarında kuvvetli bir budama uygulamasıdır. Ağaçları gelişme durumları çatının ve ana dalların sağlıklı olup olmadığı ve dikkate alınarak zayıf, sık, beyaz tüylü dallar oluşmuş ise bunlar kesilerek atılmalıdır. Obur dallar mutlak olarak kesilmeli, ancak ağaçlardaki boşlukları dolduracak nitelikte olanlar bırakılmalıdır.
Meyve ağaçları, yaşlandıkça veya sürgün gelişmeleri yetersiz olmaya başlayınca, bunların daha şiddetli
budanmaları gerekir. Yani, kesimler daha kısa olmalı, bükülmüş veya eğilmiş ya da bağ olarak kullanılmış dalların bir kısmı çıkartılmalıdır. Ancak bu işlem yapılırken, dalların tümü bir yılda çıkartılmamalı, çok yıllık bir program yapılarak her yıl buna göre dallar kesilmelidir.
Ana dallar, birer birer ele alınmalı, bunlar üzerinde dikine büyüyen obur ya da birbiri üzerine gelen dallar var ise çıkartılmalıdır. Ana veya yardımcı dallardan çıplaklaşmaya yönelenler kısa kesilerek, boş yerlerde yeni dalların oluşmasına çalışılmalıdır.
Çok yaşlı meyve ağaçlarında meyve dallarından bir kısmı, özellikle yaşlı olanları kesilerek veya yaşlı meyve dalları kısaltılarak meyve dallarının yenilen-melerine çalışılmalıdır.

Meyve Ağaçlarına Verilecek Şekiller:
a)Gob!e Şekli:

Meyve fidanlarına nemli bölgelerde uygulanan bir şekildir. Genellikle üç ana daldan oluşur. Elma, ayva, armut, erik, şeftali, kayısı, portakal, limon ve bunun gibi meyve ağaçlarına uygun bir şekildir. Meyve fidanlarının şekillendirilmeleri kış aylarında olduğu kadar, yaz aylarında da yapılabilir.
l.YıI: Bir yıllık fidan 60–80 cm. yükseklikte, iyi oluşmuş 4-5 gözün üzerinden kesilir. Eğer fidan üzerinde erkenci dallar var ise bunlar gelişme durumlarına göre bükülür veya 2-3 göz üzerinden kesilir. Bu şekilde ilkbahar gelişme periyoduna giren fidanlarda 4-5 sürgün gelişmeye başlar. Bunların yıllık bakım işleri düzenli olarak yapılmalıdır.
Meyve fidanlarına ilk şekil, sürgünlerin odunlaşmaya başladığı yaz aylarında ya da şiddetli donlar geçtikten sonra kış aylarında verilir. Şekillendirme yapılacağı dönem içinde her fidan üzerinde gelişmeleri birbirine eşit, gövde üzerinde 120° lik açıyla dağılmış üç dal seçilir. Seçilecek ana dallar arasında birbirinden 5-10 c m. yükseklik farkı olması iyi olur. Ana dallar eşit kuvvet de ise, meyve ağacının tür ve çeşidi, toprak verimliliği, ekolojik koşullar dikkate alınarak 40-60 cm. uzunlukta ve toprağa bakan göz üzerinden kesilirler. Ana dallar arasında gelişme bakımından eşitsizlik var ise dallar zayıf gelişen dal dikkate alınarak kesilmelidir. Ana dalların gövde ile yaptıkları açı 45° olmalıdır.
2. YıI: İIk yıl budaması yapılan ağaçlar ilkbaharda gelişmeye başlar ve her ana daldan yeni sürgünler çıkar.Sürgünler odunlaşmaya başladığı ya da kışın uç ana dal üzerinde gelişmiş dallardan iki tane seçilir.Bunlardan biri yardımcı diğer ana dalın devamını sağlayan daldır. Yardımcı dal ana dalın uç kısmından 10-20 cm. uzaklıkta bulunmalı, kuvvet ve meye devam edilir, Yani her yıl ana ve yardımcı dallar, Üzerinde oluşacak 3-5 daldan birer tanesi ana ve yardımcı dalların devamını, birer taneside, bunlann yardımcı dalını oluşturmak üzere ikişer dal seçilir. Geri kalan dallar ise durumlarına göre kesilebilir veya eğilip yardımcı diğer ana dalın devamını sağlıyan dal dır. Yardımcı dal ana dalın uç kısmından 10-20 cm. uzaklıkta bulunmalı, kuvvet ve gelişme bakımından ana dalla rekabet etmemelidir. Yardımcı dalların ana dallar üzerindeki yönleri aynı olmalıdır. Ana dal İle aynı yönde büyüyen dal, ana dalı devam ettirecek dal olarak seçilmelidir.
Ana dallar 40-50 cm. uzunluğun altında gelişme göstermiş ise dokunulmaz. Ancak bu dallar bazı meyve tür ve çeşitlerinde meyve gözleriyle son bulacağı gibi üzerinde çok cılız sık gözlü ve beyaz tüylü yaz gelişme sonunda oluşmuş sürgünler bulunabilir. Özellikle meyve gözleri koparıllmalı veya gelişmeden geri kalmış sık gözlü zayıf dallarda kesilmelidir. Bu işlem yapılmazsa dallarda gelişme durur ve ağacın şekli çalı gibi olur. Uzunlukları 80-100 cm. olan dallar, 40-60 cm. yükseklikten toprağa bakan göz üzerinden kesilebilir. Yardımcı dallar kesimi ise; ana dalın uç noktasından 45° lik açı yapacak bir doğrunun yardımcı dalı kestiği nokta, yardımcı dalın kesileceği yeri gösterir.

3.Yıl: İlkbahar gelişme periyodu başlar başlamaz büyüme noktalarında vegetatif gelişme görülür, her ana ve yardımcı daldan 3-5 dal oluşur. Yaz ve kış. aylarında yine her ana dal üzerinde oluşmuş dallardan biri ana dalın devamım sağlıyacak bir dal, diğeri bir önceki yardımcı dalın aksi yönünde seçilmiş bir yardımcı dal olmak üzere İki dal seçilir. Yardımcı dallar üzerinde oluşacak dallar içinde ana dal gibi düşünülerek yardımcı dallara da yardımcı seçilmeli ve bunların açıları 45°, kesim yükseklikleri 30-40 cm. olmalıdır. Her yardımcı daldan seçilecek iki daldan arta kalanlar eğilir, bükülür veya kesilirler.
Sonraki Yıllar:Fİdanlar yaşlandıkça ve meyve vermeye başladıktan sonra sürgün uzunluklarıda kısmen azalır.Bu nedenle sürgün uzunlukları 50 cm. kadar olan dallara dokunulmaz,daha uzun olanlar bu düzeye indirilebilir. Bu şekilde meyve ağaçlarında her yıl ana ve yardımcı dallarda oluşan dallar arasından iki dal seçmek, geri kalan dallan eğmek, bükmek, kesmek suretiyle meyve ağaçlarıda 5-6 yardımcı dal oluşuncaya kadar şekil budamasına devam edilir

b) Değişik Doruk Dallı Şekil( Modifıye Lider)
Bir gövde üzerinde muntazam aralıklarla spiral olarak dağılmış 4-5 dalın oluşturduğu bir şekil olup kuvvetli ve dipten itibaren sürgün yapan, yumuşak ve sert çekirdekli meyve tür ve çeşitleri için uygun dur. Modifiye Lider sistemi en çok tercih edilen bir sistemdir. Bu sistemin tercih
edilmesinin sebebi; iyi taraflarının, kötü taraflarından diğer terbiye sistemlerine göre daha fazla olmasındandır. Bu sistemin en göze çarpan tarafı goble ve diğer sistemlere göre çatal dallarının daha kuvvetli teşekkül etmesi , ana gövde üzerindeki yan dallar arasındaki dikey mesafenin diğer sistemlere nazaran daha fazla olması ve bu nedenle ağacın daha fazla yük taşıyabilmesi, yani dayanıklı olmasıdır.
Bu şeklin verilmesi için dikilen fidanın tepesi 100-120 cm. yü Klikten ve aşının kesim yeri ile aynı
yönde olan bir yan göz üzerinden kesilir. Şeftali, kayısı gibi yan dal teşkil eden meyve türlerinde 40 cm. ye kadar olan yan dallar tamamen çıkarılır. Geriye kalan dallar 2-3 göz üzerinden budanır. Yaz gelişme periyodunda veya kış mevsiminde değişik yönlerden 3-5 dal seçilir.
Şekil Vermede Dikkat Edilecek Hususlar:
-İlk dal toprak seviyesinden 40 cm., yükseklikte ve hakim rüzgarın geldiği yönde veya batı yönünde olmalıdır.
-Gövde ile ana dallar arasındaki açı 45° ana dalların arasındaki açı 72 derece olmalıdır. Ana dalların gövde üzerinden çıkış yerleri arasında 15-20 cm. mesafe bulunmalıdır.
-Bırakılan 3-5 ana dal değişik gözlerden olmalı ve hiçbir zaman birbiri üzerine gelmemelidir.
-En üstteki dal, lider dal durumunda ve diğerlerinden daha kuvvetli olmalıdır. Fidan boyu arzu edilenden kısa ise ilk yıl sonunda bütün dallar oluşturulamaz. Ana dal teşkili ikinci sene yapılır. Ana dallar 40-60 cm. yükseklikten ve toprağa bakan bir gözün üzerinden kesilir. Yaz gelişme periyodu içinde veya ertesi kış her ana dalın bin ana, diğeri yardımcı dal olmak üzere 2 dal seçilir. Bu dallardan biri ana dalın devamını sağlayacak dal, diğeri yardımcı daldır. Yardımcı dal ana daldan 10-20 cm. geride olmalıdır.
Bunların dışında kalan dallar kesilir veya eğilir bükülür. Aynı yılda seçilen Yardımcı dallar ana dalların yönünde olmalıdır.
Ertesi yıl yine ana daim devamını sağlayan bir dal ile bir öncekinin aksi yönünde yardımcı dal seçilir.Böylece ağaçta 5 yardımcı dal oluşuncaya kadar şekillendirmeye devam edilir. Yani her yıl ana ve yardımcı dallar üzerinde oluşacak 3-5 daldan birer tanesi ana ve yardımcı dalların devamını, birer tanesi de, bunların yardımcı dalını oluşturmak üzere ikişer dal seçilir.Geri kalan dallar ise durumlarına göre kesilebilir veya eğilip bükülürler. Ana dallar 40-45cm, yardımcı dallar 20-30 cm yüksekten kesilerek ağaçlarda 5 yardımcı dal oluşuncaya kadar devam edilir.

Budama Yapılırken dikkat edilecek Hususlar:
- Budama sırasında meydana gelecek yaranın mümkün olduğu kadar küçük olmasına ve budama kısmında tırnak kalmamasına dikkat edilmelidir. Yara yeri düzletilerek buraya aşı macunu sürülmelidir.
- Kalın dal kesiminde yük alma işlemi uygulanmalıdır. Bunun için kalın dal esas kesim yerinin 60-80 cm ilerisinden kesilmeli, ana dal yere indikten sonra esas yerden alt ve üstten kesilerek dal çıkarılmalıdır.
- Ana dallar üzerinde dengeli bir dal seyreltme ve budama yapmalıdır. Budamada daima ağacın şeklini düşünmelidir. Şekli bozan birbirine giren, sürtünen dallar aralanmalıdır. Ana dalların ayni boyda ve aynı kuvvette olmasına dikkat etmelidir.
- Meyve dallarının ömürlerini uzatmak ve mahsuldar kılmak için bunların daimi olarak güneş görmeleri gerekir.Bunun için ağacın iç kısımlarına kadar güneş ışığının girebilmesi daima sık dalların seyreltilmesi gerekir. Yalnız çok seyrekleştirerek büsbütün güneş görmesi doğru değ ildir. Gün eş ışığı içeriye süzülerek girmelidir.
- Ağaçların fazla yükselmelerine meydan vermemelidir. Fazla uzayan dallar varsa bir yan dal üzerinden kesilerek kısaltılmalıdır. Obur dallardan sıkışıklık yapanlar daima kesilmeli ve büyümelerine meydan vermemelidir. Ağaçlar üzerinde budamanın, mahsul toplamanın, mücadelenin kolaylıkla yapılabilmesi için dallar arasında yeter miktarda aralık bulunmalıdır.
- Dalların dayanıklılığını temin bakımından bırakılacak dalların geniş açılı olmasına dikkat etmelidir. Ana dallar arasında doruk dallı, goble ve piramit sekililerinde 120 °, palmetlerde 180° ve değişik dallıda ise 72° lik biracı bulunmalıdır.
- Gövde üzerinde ana dalların aynı noktadan çıkmamasına dikkat etmelidir. Çünkü aynı noktadan çıkan dalların kırılma ihtimali genellikle fazladır. Fidanların taçlandırılmaları genellikle 3 boy üzerinden yapılır. Bodur boy (40-80 cm.), orta boy (80-120 cm.), yüksek boy (120-200 cm.) Dallar normal olarak toprağa bakan iyi teşekkül etmiş bir gözün üzerinden kesilmelidir. Dal kesimi yapıldığında kesim yüzeyine macun sürülmelidir.
Kullanıcı avatarı
Bennur
Hobibahçemiz
 
Mesajlar: 3063
Kayıt: Cum Şub 05, 2010 23:29
Konum: İstanbul


Dön Budama Teknikleri

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir